كۆمەڵە و شەڕی 24 رۆژەی شاری سنە


رەفێق حوسەین پەناهی



گێرانەوەی خەبات و خۆڕاگریی خەڵكی شارێك بەرامبەر دەسەڵاتێكی رەها و هاردا ئەستەمە و ئاسان نییە بەتەواوەتی شیكاریی هەموو لایەنەكانی بكرێت، شارێك كە بە ژن و پیاو و پیر و لاوەوە بۆ مانەوەی خۆیان و بەردەوامبوونی ژیان و پارێزگاری لە ئازادی و مافەكانیان، سەنگەری كردە هێمای خۆڕاگری؛ شارێك كە كۆڵنەدان و راوەستان پەنگی دەخواردەوە لەنێو كۆڵانەكانی و شریخەی تفەنگی پێشمەرگە و خەڵك بووە قەڵایەكی بەرین لە راوەستان دژی داگیركەران . قسە كردن لەسەر مقاومەتی شارێك كە بەتەواوەی گەمارۆدراوە بۆ سڕینەوەی شوناسێك و لەناوبردن و لەبیركردنی مێژووەكەی، ئاسان نییە. ئەستەمە نووسینەوەی تێكۆشانی كچان و ژنان و پیاوانێك كە بۆئەوەی وانە بهۆنەوە بۆ مێژوو و پارێزەری بوێری و ئازایەتی یەك نەتەوەبن شارەكەیان سەنگەربەندیكرد و بڕیاری مقاومەتیاندا، مقاومەتێك كە سات بە ساتی بووە مێژوویەكی لەبیرنەكراو، بووە ورە و نەسڵ بە نەسڵ گوازرایەوە. ئەم خۆڕاگرییە لە بەرامبەر رژیمێكی دڕ و داپڵۆسێنەر كە بە نیازی قەڵاچۆكردن هاتبووە كوردستان، هاتبوو بە خوێن لاشە بشواتەوە و پێگەی خۆی لە كوردستاندا بەهێزبكات، ویستی بە زۆری چەك دەسەڵاتی خۆی بسەپێنێت بەڵام رەوتی رووداوەكان پێچەوانەی ئەوەی سەلماند. رەنگبی رژیم توانیبێتی بە ملهۆڕی و بە زۆری چەك خۆی بەسەپێنێت بەڵام هیچ كات نەیتوانیوە ببێتە بەشێك لە خەڵكی كوردستان و هیچكات نەیتوانی بۆ ساتێكیش بە ئارامی شەو بە رۆژ بكاتەوە .

لەساڵیادی ئەم خۆڕاگرییە بەهێزەی خەڵكی قارەمانی شاری سنەدا ئاورێك ئەدەینەوە لەو مێژووە پڕ لە سەروەرییە و گۆشەیەك لەو نووسین و گێڕانەوانە كە لە زمانی شاهیدانی زیندووەوە باسكراوە لێرەدا دەنووسینەوە بۆئەوەی نەوەی نوێی خەباتكاری كوردستان ئەو سەرگوزەشتە لەیادنەكەن و ئەو مقاومەتە وانەیەكی ئیلهامبەخش بێت بۆ خەبات و تێكۆشانی داهاتوو.


كۆماری ئیسلامی جگە نوێنەرایەتی شۆڤێنیزمی فارس، نوێنەرایەتی مەزهەبی شێعەی ئەسنا عەشەریی حكوومەتیش دەكات و خۆی بە نوێنەری خودا لەسەر عەرز دەزانێت. هەر لەسەرەتای هاتنەسەركاری كۆماری ئیسلامیەوە ئەم رژیمە ئاڵای دژایەتی لەگەڵ گەلی كورد و نەتەوەكانی تری دانیشتووی ئێرانی هەڵگرت و دیاریشی بۆ خەڵكی كوردستان، كە جگە لە تاوانی ئازادیخوازبوون شتێكیتر نەبوو، داسەپاندنی شەڕی خوێناوی نەورۆزی 1358ی هەتاویی كە 35 رۆژ دوای رۆخانی حكوومەتی پاشایەتی بوو، بە دوای ئەوەشدا ئیعدامی دوازدە لاوی بێتاوان بەدەستی خاڵخاڵی ( حاکمی شەرع و نوێنەری خاوەن ئیختیاری خومەینی بۆ كوشتاری رۆڵەكانی كورد) لە شاری سنە بوو. لەم لایشەوە خەڵكی شاری سنە و دەورووبەری كە بەپێی عادەت لە رابردوودا حاكمی خۆیان بوون و هێشتا ئارەزووەكانیان دەدی و لەو پێوەندەدا بەهەڵگرتنی هەنگاوێكی پێشكەوتنخوازانە و دێمۆكراتیك شورای شاریان هەڵبژاردبوو و ئیدارەی شارەكەیان بەو شورایە سپارد. بەڵام حكوومەتی تازە بەدەسەڵات گەیشتوو كە لە نێوەڕوكدا لەگەڵ هەرجۆرە پێشكەوتن و ئازادی و هەڵبژاردنێكی لەو چەشنە نەدەگونجا، بەردەوام لە بیر پلان و ئاژاوەگێڕی دابوو و هەروەها لە هیچ هەوڵێك بەمەبەستی تێكدانی كوردستان و ئەو بارودۆخە درێغی نەدەكرد، تا سەرئەنجام هێرشی بۆسەر كوردستان هێنا كە بە شەڕی "سێ مانگە" بەناوبانگە . دەستپێكردنی وتووێژ بۆ چارەسەریی ئاشتیانە و راگرتنی ئەم شەڕە لەنێوان وەفدی نوێنەرایەتی گەلی كورد لەلایەكەوە و نوێنەرایەتی دەوڵەتی كاتیی بازەرگان لەلایەكیترەوە بەرهەمی هەوڵی ئاشتیخوازانەی گەلی كورد بوو. ئەم هەوڵە جارێكتر تۆوی هیوای لەدڵی خەڵكی تینوی ئازادیدا چاند و پێشمەرگە گەڕانەوە و شارەكان كەوتنەوە ژێر دەسەڵاتی هێزە سیاسیەكان و پێشمەرگە لە شارەكاندا جێگی ببوونەوە کە شاری سنەیش یەك لەو شارانە بوو. لە كەش و هەوایەكی ئاوادا حكوومەت بەبیانوی بەهێزكردنی هێزەكانی سەرسنووری عێراق ( لە ئەگەری شەڕی نێوان عێراق و ئێراندا) لەشكرێكی تەیار و پڕچەكی لە هەمەدانەوە بۆ شاری سنە بەڕێكرد، ئەو لەشكەرە بەبێ هیچ لەمپەر و بەرگریكردنێك لە 27ی خاكەلێوە گەیشتە فرۆكەخانەی سنە و رۆژی دوایی بە لەژێرپێنانی رێكەوتننامەی نێوان فەرماندەی پادگان و دەسەڵاتی شار، ملی لەڕێگای نێوشاری سنەدا نا كە لەسەر جادەی بولوار بۆناوشار لەگەڵ بەرەنگاریی خەڵك بەرەوڕووبووەوە و بەناچار لە رێگای قشڵاخ و نایسەر و باوەرێزەوە بەرەوە سەبازخانە وەرێكەوت؛ لەسەر رێگای نایسەر بۆ باوەرێز لەگەڵ هێزی پێشمەرگە دەرگیر بوون و شەڕەکە چووە نێوشاری سنە و ئەم شەڕە زیاتر لە 24 رۆژی خایاند. لێرەدا بەمشێوەیە سەرەتای هێرشی دووهەمی كۆماری ئیسلامی بۆسەر كوردستان و بەتایبەتی بۆ شاری سنە دەستیپێكرد و حكوومەتی تازە بە دەسەڵاتگەیشتوو كە بەهەموو ئیمكاناتی لۆجستێكی و چەكی قورس و سووكی بەمیرات بەجێماوی ئەرتەشی حكوومەتی رۆخاوی پاشایەتی، هێرشی هێنایەوە بۆسەر كوردستان كە لێرەدا خەڵكی شارەكانی كوردستان بەكەڵكوەرگرتن لە ئەزموونی دەوری پێشوووی شەڕ خۆیان بۆ خۆڕاگری لەبەرامبەر ئەم هێرشە تازەیەی هێزە داگیرەكەرەكانی كۆماری ئیسلامیدا ئامادە كردبوو.


خەڵكی شاری سنە وەكوو شارەكانی دیكەی كوردستان هاوڕا و هاوكات لەگەڵ پێشمەرگەكانی كۆمەڵە، دەستیاندایە درووستكردنی سەنگەر و رێگردرووستكردنی هەموو ئەو رێگایانەی لە دەرەوەی شاربوون و پێشی بەهاتنە ناوشاری هێزەكانی سپا و ئەرتەشی داگیركەری دەگرت، شاری سنە یەك دەنگ و یەكگرتوو پتر لە 24 رۆژ بەرامبەر ئەم رژیمە هارە و ئەرتەشە پڕچەكەكەیدا خۆڕاگری كرد و سڵیان لە تۆپ و تانك و تەنانەت فرۆكەش نەكردەوە. خۆڕاگریی بەربڵاوی خەڵكی شۆڕشگێڕی شاری سنە بە سەرەتایترین چەك و چۆڵی نیزامی بەرامبەر ئەرتەش و سپایەكی تاسەرئیسقان دڕ و خورافی وایكرد ئەم خۆڕاگریە لە مێژووی ئێران و لە زەین و مێشكەكانی نەوە بە نەوەی داهاتوویشدا بمێنێتەوە و بۆ هەمیشە بزرنگێتەوە. بەرپرسان و چالاكانی كۆمەڵە لەوكاتەدا بەشێكی گرنگ و رێكخەر و هاندەر و رێنوێنیكەر و فەرماندی ئەو شەڕەیان لەئەستۆبوو؛ لەم شەڕە نابەرابەرەدا جگە پێشمەرگەكانی كۆمەڵە سەدان خەڵكی مەدەنی گیانیان بەختكرد و سەدان ماڵ و شوێنی خەڵك ئاگردرا و وەكوو وێرانەی لێهات، هەزاران كەس بریندار و كەم ئەندامبوون، ئەمە یەکەمین دیاریی كۆماری تازە بەدەسەڵات گەیشتوو بوو بۆ خەڵكی كوردستان. بەدوای 24 رۆژ كە لێرەدا هەندێك سەرچاوە دەڵێن زیاتر لە 24 رۆژ شەڕ لەنێو شاری سنەدا وێڕای خۆڕاگریكی بێوێنە لە ئاكامدا پێشمەرگەكانی كۆمەڵە بۆ زیاتر پێشگرتن لە خەسارەت و ماڵوێرانی و قوربانیبوونی خەڵكی بێتاوان لەلایەن ئەرتەش و سپاوە، بڕیاریاندا لەشار بێنەدەرەوە، ئەگەرچی خۆڕاگری و بەربەرەكانێی خەڵكی شاری سنە بەشێوەگەلێكی دیكە لەبەرامبەر هێزە داگیركەرەكاندا هەر درێژەی هەبوو، ژنان و پیاوانی شۆڕشگێڕی شاری سنە بۆ پشتیوانیكردنی هێزی پێشمەرگە و هاوكاری و یارمەتی كۆكردنەوە و هاورێتی و هاوخەباتیان لەگەڵ كۆمەڵە و هێزی پێشمەرگەدا درێژە پێدا بەتایبەتی لەوكاتانەی كە هێزی پێشمەرگەی كۆمەڵە لە دەرەوەی شاردا گورزی گەورەیان لە هێزەكانی سپا و ئەرتەش دەوەشاند. جگە لەم هۆكارە گەلێك هۆركای دیكەش هەبوون كە هێزی پێشمەرگە بەو ئاكامە بگەیەنێت كە شار بەجێبهێڵن، رژیم بەهیچ شێوەیەك وازی لە تۆپباران و كوشتن و بڕین نەدەهێنا و بۆی گرنگ نەبوو خەڵكی ئەو شارە چیانبەسەردێت و بە توندترین و بێڕەحمانەترین شێوە هەڵسوكەوتی بەرامبەر بەو خەڵكە دەكرد و منداڵ و گەورەی ئەو شارەی لەژێر ئاگرباراندا راگرتبوو. بارودۆخی ژینگەی شار لەسەر باری دەروونی منداڵان كارتێكەری زۆر خراپی دانابو ؛ ژیان لەنێو ژێرزەمینە شێدارەكان و بە نەبوونی وزە و گەرما و خواردەمەنی. زۆر ئەستەم بوو. بەگشتی شەڕ بە ئاقارێكی كۆمەڵكوژیدا دەڕۆیشت و رژیمیش هیچ بۆی گرنگ نەبوو چی ڕوودەدات و شەو و رۆژ ئاگری بەسەر شاردا دەباراند. ئەمانە و كۆمەڵێك شتی لەو بابەتگەلە وایكرد سەرئەنجام بڕیاری بە جێهێشتنی شار لەلایەن پێشمەرگەوە بدرێت و بەمشێوەیە شاریان چۆڵكرد بۆئەوەی كارەساتی مرۆیی لەوە زیاتر پەرەنەستێنێت.


بەمجۆرە 24 رۆژ مقاومەتی خەڵكی شاری سنە بووبە مێژووی پڕ لە شانازی بۆ گەلی كورد و ئازادیخوازانی ئێران و ناوچەكە بەگشتی. دیارە لە میژووی گەلی كورددا مقاومەت و خۆڕاگری بەرامبەر داگیركەران و داپڵۆسێنەراندا هەمیشە بوونی هەبووە، ڕەنگە هەر ئەمەش وایكردبێت كە شارێك بەدەستی خاڵی بوەستێتەوە بەرامبەر هارترین هێزەدا، بەڵام وێڕای ئەوەی كە گومان لەوەدا نییە خەڵكی قارەمانی كوردستانی رۆژهەڵات و بەتایبەتی شاری سنە دەرسیان لە مێژووی خەباتی شۆڕشگێڕانەی نەتەوەكەیان لە پاش خویان وەرگرتبێت بۆ ئەو شێوازە لە مقاومەت و وەستانەوەیە، بەڵام لە ئێستادا كە پاش 37 ساڵ بەسەر ئەو مێژووەدا تێپەردەبێت و نەوەیەك پێگەیشتوون لە گێڕانەوەی بیرەوەریەكاندا ئەو مقاومەتە كەموێنەیە دەبیستنەوە. هەربۆیە لێرەدا دەبێت چەندین خاڵی گرنگ وێنابكرێتەوە بۆفێربوون بۆ ئەوەی نەوەی ئێستا و داهاتووی كوردستان، لەوانە یەكگرتووی خەڵكی شارێك چەندە گرنگە. لێرەدایە شەرێ 24 رۆژەی شاری سنە بەشێك لەو خۆڕاگریەی كە كرا هەڵدەگەڕێتەوە بۆئەوەی خەڵك یەكگرتوو و بە بیروباوەڕبوون و ورەی پۆڵاینی خەڵكی شاری سنە بوو كە بەچنگ و ددان پارێزگاریان لە شارەكەیان دەكرد و بە سەنگەردرووستكردن لە شەقامەكان و كۆڵانەكاندا وانەی خۆڕاگریان بۆ ئێمەی نەوەی خەباتكاری ئەم سەردەمە وتەوە. پێویستە بوترێ جگە كۆمەڵە هێز و لایەنەكانی دیكەش لە كوردستان بەشداری ئەو شەڕە بوون، بەڵام حاشاهەڵنەگرە كۆمەڵە رێكخەر و فەرماندەی گشتیی ئەو شەڕە بوو كە لێرەدایە مێژووی پرشنگداری خەبات و تێكۆشانی كۆمەڵە ئاوێتەی وەری پۆڵاینی شارێك دەبێـت و ژن و پیاو و پیر و لاو هەر كام لە ئاست خۆیانەوە بانگ و هاواریان بەرزدەكەنەوە تا بەگوێ داگیركەران بگات و لێی حاڵیبن كە كوردستان تەسلیم نابێت و شاریش بەچۆكدا نایەت


37ساڵ لەو كارەساتە دەگوزەرێ و خەڵكی شاری سنە ئێستا جێگایەكی تایبەتی لە خەباتی سەردەمیانە و مەدەنی و هەموو بوارەكانی خەباتی دیكەدا هەیە و هێشتا كۆماری ئیسلامی نەیتوانیوە نەوی بکات. ژنان و كچانی یەكسانیخوازی شاری سنە ئاڵا هەڵگری مافی بەرابەرین و جێگای پەنجەیان هەم لە كوردستان و هەمیش لە ئێراندا بەرچاوە و كاریگەریی لەسەر پارچەكانیتری كوردستانیشدا داناوە. خەڵكی قارەمانی ئەوشارە هیچ كات لە خەبات و تێكۆشان وازیان نهێناوە و گەلێك ماڵوێرانی و هەزینەیان لەپەنای خەڵكی شارەكانی دیكەی كوردستانی رۆژهەڵاتدا داوە و سەرەڕای هەموو ماڵوێرانی و قوربانیدانێک دیسان خەڵكی شاری سنە چاوی هیوا و ئومیدیان بڕیوەتە كۆمەڵە، ئەو هێزەی كە پاڵپشتی هەمیشەییان بووە.


ئه‌م بابه‌ته 1258 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌

AM:10:07:07/05/2017


زۆرترین خوێندراو