کۆماری ئیسلامی و ڕۆڵی تاک

کۆماری ئیسلامی و ڕۆڵی تاک

یادداشتێک سەبارەت بە هەڵبژاردن



سۆران سەلیمی


دووازده‌هه‌مین خولی هه‌ڵبژاردنه‌کانی سه‌رۆک کۆماری ئێران له‌ مانگی گوڵانی ئه‌مساڵدا به‌ڕێوه‌ ده‌چێت، ئه‌وه‌ش له‌ کاتێکدایه‌ که‌ نێزیک 4 ده‌یه‌یه‌ که‌ له‌لایه‌ک، کۆماری ئیسلامی به‌ڕێوه‌چوونی هه‌ڵبژاردنی جۆراوجۆر له‌ وڵاتی ژێر ده‌سه‌ڵاتی خۆی وه‌کوو هۆکارێک بۆ به‌ دێمۆکرات ناساندنی خۆی بانگه‌شه‌ی بۆ ده‌کات و له‌لایه‌کی دیکه‌وه،‌ دژبه‌ران و ره‌کابه‌رانی ئه‌و سیسته‌مه‌ به‌ چه‌ندین هۆکاری روون ئه‌و بانگه‌شه‌ی حکوومه‌ت ره‌تده‌که‌نه‌وه‌ که‌ گوایه‌ هه‌ڵبژاردنه‌کانی ئه‌و سیسته‌مه‌ سیاسیه‌ سیمبۆلی دیمۆکراسی و پابه‌ندبوونە به‌ مافه‌کانی مرۆڤ و مافه‌کانی شارۆمه‌ندیی هەموو تاکێکی ئێرانی‌. ئۆپۆزیسیۆن له‌و باوه‌ڕه‌دایه‌ که‌ هه‌ر له‌ شێوه‌ی پشتڕاستکردنه‌وه‌ی گونجاوی و سه‌لاحیه‌تی پاڵێوراوان تا شێوازی به‌رێوه‌بردنی پرۆسه‌ی هه‌ڵبژاردن پڕاوپڕه‌ له‌ کێشه‌ و گرفت و ره‌چاونه‌کردن و ته‌نانه‌ت پێشلکردنی به‌ ئه‌نقه‌ستی هه‌موو بنه‌ماکانی هه‌ڵبژاردنێکی دێمۆکراتیکی راسته‌قینه‌. ئه‌وه‌یکه‌ بوونی "شووڕای نیگه‌هبان" و ره‌چاوکردنی ده‌یان پێوه‌ری ئایدیۆلۆژیک و له‌سه‌رووی ئه‌وانه‌شەوە ره‌چاوکردنی مه‌سڵه‌حه‌تی ناوه‌ندی ده‌سه‌ڵات و به‌تایبه‌ت خودی رێبه‌ر له‌ پشتڕاستکردنه‌وه‌ی سه‌لاحیه‌تی کاندیداکان و ته‌نانه‌ت ده‌ستێووه‌ردانه‌ سیستماتیکه‌کانی به‌سیج و سوپای پاسداران له‌و پرۆسه‌یه‌دا خۆی باشترین نموونه‌ن بۆ سه‌لماندنی شانۆبوونی ئه‌و بابه‌ته‌ و لێرەوە گومانی تێدا نیه‌، به‌ڵام به‌داخه‌وه‌ تاکوو ئێستا که‌متر باسی خودی تاک وه‌کوو به‌شداربوو یان به‌شدارکراو له‌ هه‌ڵبژاردندا کراوه‌. لێره‌دایه‌ که‌ ده‌یان پرسیار دێته‌ ئاراوه‌، وه‌کوو ئه‌وه‌یکه‌ به‌راستی تاکی ئێرانی خاوه‌ن چ مافگه‌لێکه‌ له‌ هه‌ڵبژاردن به‌گشتی و له‌ چاره‌نووسی خۆی به‌تایبه‌تی؟ به‌راستی کۆماری ئیسلامی وه‌کوو سیسته‌مێکی ده‌سه‌ڵاتدارێتی چ ئه‌رکگه‌لێکی هه‌یه‌ به‌رامبه‌ر به‌ شارۆمه‌ندانی ئێرانی به‌گشتی و به‌رامبه‌ر به‌هه‌ر تاکێکی ئێرانی به‌تایبه‌تی؟ به‌راستی تاکی ئێرانی ئایا ئاگای له‌ مافه‌کانی خۆی هه‌یه؟ ئایا تاکی ئێرانی ده‌زانێت حکوومه‌ت له‌و روانگه‌وه‌ چ ماف یان ئه‌رکگه‌لێکی به‌رامبه‌ر به‌و هه‌یه‌؟ ئایا تاکی ئێرانی ئاگاداری مافی زاڵبوون به‌سه‌ر ژیانی خۆی و خواسته‌کان و شێوازه‌کانی ژیانی خۆیه‌ یان نا‌؟ به‌راستی به‌شداریکردنی تاکێکی ئێرانی له‌ هه‌ڵبژاردندا رێزگرتنه‌ له‌ مافی خۆت له‌ دیاریکردنی چاره‌نووس یان به‌پێچه‌وانه‌وه‌ راده‌ستکردنی ئه‌و مافه‌یه‌ به‌ حکوومه‌تێکی دیکتاتۆر و سه‌ره‌ڕۆ؟ ده‌یان و ره‌نگه‌ سه‌دان پرسیاری له‌و شێوه‌یه‌ ده‌کرێت ببێته‌ رۆژه‌ڤ و سه‌رچاوه‌ و بابه‌تێک بۆ لێکۆڵینه‌وه ‌و له‌کۆتاییدا زانیاریبه‌خشین به‌ کۆمه‌ڵگای ئێرانی وه‌کوو کۆیه‌ک له‌ تاکه‌کان. له‌م باسه‌ کورته‌دا بێگومان ناکرێت و ناتوانین وڵامی هه‌موو ئه‌و پرسیارانه‌ بده‌ینه‌وه‌ یان به‌شێوه‌یەکی ته‌واو ئاکادێمیک پرسه‌که‌ شیبکەینەوە، به‌ڵام سه‌رنجڕاکێش ده‌بێت گه‌ر چاوێک له‌ ئه‌رکه‌کان و مافه‌کانی ده‌وڵه‌ت و حکوومه‌ت به‌رامبه‌ر به‌ تاک له‌ سیسته‌مێکی دێمۆکراتیکدا بخشێنین و له‌کۆتاییدا بزانین به‌ڕاستی تاکی ئێرانی ئایا چه‌نده‌ له‌و مافانه‌ بەهره‌مه‌نده‌.


ئه‌گه‌ر ئه‌وه‌ قبووڵ بکه‌ین که‌ سیسته‌می دێمۆکراسی شێوازێکی بنه‌ڕه‌تیه‌ بۆ مسۆگه‌رکردنی به‌شداری و هاوبه‌شبوونی شارۆمه‌ندان له‌ پرسی به‌ڕێوه‌بردنی ئه‌رک و کاروباری کۆمه‌ڵگا و لەڕاستیدا له‌ چاره‌نووسی خۆیان و ئامانجه‌ کۆتاییه‌که‌ی گه‌یشتن به‌جۆرێک له‌ یه‌کسانی و دادپه‌روه‌ری‌ له‌ پرسی خواست و ویستی شارۆمه‌نداندا، ده‌بێت وه‌کوو ده‌ره‌نجامی ئه‌و بنه‌مایه‌ دان به بایه‌خ و مافه‌کانی "تاک" وه‌ک بەشەکانی ئه‌و پێکهاته‌یهدا‌ بنێین. واته‌ دیمۆکراسی به‌بێ تاک ناتوانێت مانای هه‌بێت، ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر ئامانجه‌ کۆتاییه‌که‌شی به‌خته‌وه‌ریی کۆمه‌ڵگای مرۆیی و کۆی شارۆمه‌ندان بێت، له‌به‌رئه‌وه‌ی‌ هه‌رچه‌شنه‌ ده‌ره‌نجامێکی ئه‌و به‌شداربوونه‌ له‌ پرۆسه‌ی سیاسیدا ده‌ره‌نجامی راسته‌وخۆی ده‌نگی هه‌زاران و ملیۆنان تاکی کۆمه‌ڵگایه‌ که‌ مانا و مه‌شرووعیه‌ت ده‌به‌خشێته‌ هه‌ر هه‌ڵبژاردنێک و هه‌ر هه‌ڵبژاردراوێک. هه‌ربۆیه‌ش له‌هه‌ر هه‌ڵبژاردنێکی ته‌نانه‌ت داخراو و نادیمۆکراتیکی وه‌ک کۆماری ئیسلامی ئێرانیشدا هه‌موو لایه‌نه‌کان هه‌وڵی ئه‌وه‌ ده‌ده‌ن ئاراسته‌ی روانین و خواستی تاکه‌کان له‌ڕێگای جۆراوجۆره‌وه‌ بگۆڕن بۆ ئاراسته‌یکی دڵخواز. لێره‌دا خاڵێکی گرنگ و جێگای تێرامان دێته‌ ئاراوه‌، ئه‌ویش ئه‌وه‌یە که‌ له‌ وڵاتانی ئازاد و رۆژئاوایی که‌ مافه‌کانی تاک پارێزراوه‌، پاڵێوراوان-‌ نه‌ک سیستم- هه‌وڵده‌ده‌ن خۆیان له‌گه‌ڵ خواستی زۆرینه‌ی کۆمه‌ڵگادا بگونجێنن و بیسه‌لمێنن که‌ ئه‌توانن خواستی زۆرینه‌ی تاکه‌کان مسۆگه‌ربکه‌ن، به‌ڵام له‌ سیسته‌مه‌ ئایدیۆلۆژیک و پاوانخوازه‌کان و یه‌ک له‌وانه‌ کۆماری ئیسلامی، نه‌ک پاڵێوراو به‌ ته‌نیایی که‌ هه‌موو سیسته‌م هه‌وڵی خۆی ده‌خاته‌گه‌ر که‌ بیسه‌لمێنێ بۆ به‌خته‌وه‌ریی خۆتان ده‌بێت ئاراسته‌ی خواست و ئاواته‌کانتان به‌پێی خواستی سیستم بگۆڕن، واته‌ ئه‌وه‌یکه‌ لێره‌دا مانا و شه‌رعیه‌تی خۆی له‌ده‌ست ئه‌دات "تاک"ه‌. ئه‌م پرسه‌ خۆی ده‌ره‌نجامگه‌لێکی دیکه‌ی لێده‌که‌وێته‌وه‌.


له‌ڕاستیدا ئه‌گه‌ر تاک وه‌کوو بنه‌ما ره‌چاوبکه‌ین که‌ به‌خته‌وه‌ری و خواسته‌کانی ده‌بێت رێزی لێبگرێت و ئه‌وه‌ش بنه‌مای دیمۆکراسیه‌، بێگومان بۆ سه‌لماندن و مسۆگه‌ربوونی ته‌ندرووستیی ئه‌و سیستمه‌ له‌پێناو ئه‌و ئامانجهدا‌ ده‌بێت دوو ماف و ئه‌رکی هاوته‌ریب ره‌چاو بکه‌ین: یه‌که‌م، مافی ده‌وڵه‌ت به‌سه‌ر ژیانی تاک دووهه‌م، مافی خودی تاک به‌سه‌ر ژیانی تایبه‌تی خۆیەوە. مافی یه‌که‌م له‌وه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرێت که‌ تاکه‌کان پێکه‌وه‌ بڕیار ئه‌ده‌ن حکوومه‌ت یان سیسته‌می سیاسی به‌ڕێوه‌به‌ری کاروباری کۆمه‌ڵگا بێت و به‌م‌شێوه‌ ئه‌و مافه‌ له‌ خۆیه‌وه‌ ڕاده‌ستی ده‌وڵه‌ت ده‌کات، به‌ڵام ئه‌وه‌ش کاتێک شه‌رعیه‌تی هه‌یه‌ که‌ سیسته‌می ده‌سه‌ڵاتدار هه‌موو مافه‌کانی تاکه‌کان بپارێزێ و ئه‌رکه‌کانی خۆی به‌ شێوه‌یەکی شه‌فاف جێبه‌جێ بکات و هه‌موو هه‌وڵێک بخاته‌گه‌ڕ که‌ له‌لایه‌ک،‌ ئازادی و ئۆتۆریته‌ی تاکه‌کان له‌ ژیانی تایبه‌ت و به‌سه‌ر چاره‌نووسی خۆیان مسۆگه‌ڕ و دڵنیا بکات و له‌لایه‌کی دیکه‌وه‌ هه‌موو هه‌نگاوێک بۆ به‌خته‌وه‌ریی کۆمه‌ڵگا و زۆرترین ئاستی خوشگوزه‌رانی و مسۆگه‌رکردنی دادپه‌روه‌ری هه‌ڵێنێ. واته‌ حکوومه‌ت به‌ هه‌موو پێکهاته‌کانیه‌وه‌ ده‌بێته‌ نوێنه‌ر یان روونتر بڵێین ده‌بێته‌ "وه‌کیل"ی کۆمه‌ڵگا، ئه‌وه‌ش له‌ڕووی یاساییه‌وه‌ روونه‌ که‌ ده‌بێت پارێزه‌ری ماف و به‌رژه‌وه‌ندیه‌کانی ئه‌و که‌سانه‌ بێت که‌ ئه‌و مافه‌یان پێبه‌خشێوه‌، روونه‌ که‌ لێره‌دا تاک و مافه‌کانی، به‌تایبه‌ت به‌شداری له‌ چاره‌نووس و ئازادی راده‌ربڕین بنه‌مایه ‌و ئه‌وه‌ش بنچینەی دیمۆکراسیه‌کی یاسامه‌ند و گارانتیکراو پێکدێنێت. له‌م روانگه‌وه‌، ‌گه‌ر چاوێک له‌ سیسته‌می ده‌سه‌ڵاتدارێتی ئیسلامی ئێران بکه‌ین هه‌ر له‌ یه‌که‌م هه‌نگاودا ده‌رده‌که‌وێت که‌ به‌پێچه‌وانه‌ی هه‌ر سیسته‌مێکی ئازاد، ئه‌وه‌ خه‌ڵک نیه‌ شه‌رعیه‌تی به‌خشێوه‌ به‌ ده‌سه‌ڵات، به‌ڵکوو ئاسمانه‌ که‌ ده‌سه‌ڵاتی راده‌ستی حکوومه‌تی ئیسلامی کردووه ‌و تاک وه‌کوو مرۆڤ هیچ رۆڵێکی له‌و ره‌وتەدا‌ نیه‌، بۆیه‌ هه‌ر له‌ یه‌که‌م هه‌نگاودا ده‌سه‌ڵات ده‌بێته‌ وه‌کیلی ئاسمان نه‌ک کۆمه‌ڵگا، ته‌نانه‌ت کۆماری ئیسلامی له‌وه‌ش زیاتر ده‌چێته‌ پێش و خۆی سه‌رچاوه‌ی مه‌شرووعیه‌تی "ژیان"ی تاکه‌کان ده‌زانێت و هه‌موو هه‌وڵیشی ده‌خاته‌گه‌ڕ ئه‌وه‌ بسه‌لمێنێت و بسه‌پێنێت. کەواته‌ له‌ سیستمێکدا که‌ ته‌نانه‌ت ژیان وه‌کوو پڕبایه‌خترین و یه‌که‌مین مافی هه‌ر مرۆڤێک ده‌بێته‌ خه‌ڵاتێکی شاهانه‌ی ده‌سه‌ڵات، بێگومان باسکردن له‌ مافه‌کانی دیکه‌ی تاکه‌کان و یه‌ک له‌وانه‌ به‌شداریان له‌ چاره‌نووس و به‌ڕێوه‌بردنی کاروباری وڵاته‌که‌یاندا مانایەکی نامێنێت. بەگوتەیەکی دیکە، له‌ حکوومه‌تی ئیسلامی ده‌نگدان ماف نیه‌ به‌ڵکوو ئه‌رکه‌، ئه‌رکێک که‌ شارۆمه‌ند یان تاک له‌ به‌رامبه‌ر ئه‌وه‌یکه‌ ده‌ژی و ژیانی پابەندە بەو دەنگدانەوە. ئێستا لێره‌دا ئه‌و پرسیاره‌ دێته‌ ئاراوه‌ که‌وابوو و له‌کاتێکدا که‌ تاک ده‌زانێت به‌شداریکردن له‌ هه‌ڵبژاردندا ناتوانێت به‌رژه‌وه‌ندیه‌کانی بپارێزێت یان ته‌نانه‌ت به‌مانای پێشلکردنی که‌رامه‌تی ئینسانیه‌تی، بۆ به‌شداریی هەڵبژاردن دەکات؟


لێکۆڵینه‌وه‌ له‌سه‌ر سیستمه‌ پاوانخوازه‌کان و یه‌ک له‌وانه‌ کۆماری ئیسلامی ئێران، ئه‌وه‌ ده‌رده‌خات ئه‌و جۆره‌ ده‌سه‌ڵاتانه‌ له‌ چه‌ندین شێوازی هاوته‌ریب که‌ڵکوه‌رده‌گرن. بۆنموونه‌، سیستمێکی پۆلیسیی توندئاژۆ که‌ زۆرجار ته‌نانه‌ت له‌ ده‌ره‌وه‌ی چوارچێوه‌ی یاسای خۆشیان ده‌که‌وێته‌ کار بۆ ئه‌وه‌یکه‌ جۆره‌ ترسێکی بونیادی له‌دڵی تاک به‌ تاکی کۆمه‌ڵگادا بچێنێت و به‌ زۆره‌ملی و له‌ رێگای تۆقاندنه‌وه‌ رایانکێشێته‌سه‌ر سندووقه‌کانی ده‌نگدان؛ بۆوێنە له‌ زۆربه‌ی ئیداره ‌و دایره‌کانی کۆماری ئیسلامیدا کارمه‌نده‌کان باش ده‌زانن ئه‌گه‌ر به‌شداری هه‌ڵبژاردن نه‌بن ئه‌وه‌ له‌گه‌ڵ ده‌یان جۆر لێپرسینه‌وه ‌و ته‌نانه‌ت ته‌نبێهی چاوه‌ڕواننه‌کراودا به‌ره‌وڕووده‌بنه‌وه‌ هەر له‌ دابه‌زینی مووچه‌ی مانگانه‌یانەوە تاوه‌کوو ته‌نانه‌ت مه‌ترسیی ده‌رکردنیان. بۆیه،‌ له‌ وڵاتانێکی وه‌ک ئێران که‌ له‌ڕووی سه‌رچاوه‌ سرووشتیه‌کانی وه‌کوو پێترۆڵ ده‌وڵه‌مه‌ندن ده‌وڵه‌ت به‌ربڵاو و زه‌به‌لاحه‌، هه‌رچێ رێژه‌ی کارمه‌ندانی مووچه‌خۆری حکوومه‌ت زۆرتربێت ئیمکانی کۆنتڕؤڵکردنیان زۆرتره‌ -هه‌ر له‌م روانگه‌یه‌وه‌ ده‌رده‌که‌وێت که‌ پارادایمی دیمۆکراسیی هێڵی یان خه‌تی بۆ له‌ وڵاتانێکی ده‌وڵه‌مه‌ندی وه‌ک ئێراندا وڵامده‌ره‌وه‌ نیه‌-. به‌ڵام کۆماری ئیسلامی هه‌ر به‌وه‌ راناوه‌ستێت، حکوومه‌تی پاوانخواز له‌ قازانجه‌ پاڵنه‌ره‌کانی واته‌ ته‌شوێقه‌کانیش به‌باشی ئاگاداره‌، بۆیه‌ به‌تایبه‌ت له‌و شوێنانەی‌ خه‌ڵک به‌گشتی هه‌ژار و که‌مداهاتن، به‌شێوه‌یکی سیستماتیک هه‌وڵده‌دات به‌ ره‌چاوکردنی هێندێک ئیمتیازی مادی خه‌ڵکه‌که‌ فریوبدات، یان له‌ شاره‌ گه‌وره‌کان له‌ به‌ره‌به‌ره‌ی هه‌ڵبژاردن هێندێک سیسته‌می پۆلیسی لاواز بکات و هێندێک ئیمتیازی کۆمه‌ڵایه‌تی ،بۆنموونه‌ حیجابی ژنان، ببه‌خشێته‌ خه‌ڵک که‌ کاریگه‌ریی بکاته‌سه‌ر به‌تایبه‌ت جیلی نوێ بۆ به‌شداربوونیان له‌ پرۆسه‌ی هه‌ڵبژاردندا. هه‌ڵبه‌ت سیسته‌می ئیسلامی زۆرجار به‌ ئاڵۆزکردنی گۆڕه‌پانی سیاسیی ناوخۆی ده‌سه‌ڵات هه‌وڵده‌دات به‌ خوڵقاندنی جۆره‌ ره‌که‌به‌رایه‌تیه‌کی زۆر ساده ‌و بێکه‌ڵک بۆ خه‌ڵک، جۆره‌ ده‌رفه‌تێکی ناڕاستی هه‌ڵبژاردن بۆ جه‌ماوه‌ر فه‌راهه‌م بکات، واته‌ خه‌ڵک ناچاربن بۆ پێشگرتن له‌ هه‌لوومه‌رجێکی دژوارتر به‌شداری بکه‌ن له‌ هه‌ڵبژاردن و ده‌نگ بده‌ن به‌ پاڵێوراوێک که‌ رۆڵی پۆزیتیڤی شانۆ‌که‌ ده‌گێڕێت، به‌تایبه‌ت ئه‌وه‌یکه‌ بۆ کۆماری ئیسلامی ته‌نیا رێژه‌ی ده‌نگده‌ران گرنگه ‌ نه‌ک ده‌ره‌نجامه‌که‌ی به‌هه‌ر شێوه‌یەک.


ئه‌وه‌یکه‌ له‌هه‌موو ئه‌و شێوازانه‌ بۆمان ده‌رده‌که‌وێت سه‌لماندنی ئه‌و راستیه‌یه‌ که‌ له‌ پرۆسه‌ی ده‌نگدان، ته‌نیا یه‌ک فاکته‌ری سه‌ره‌کی بوونیه‌ نیه‌: تاک و مافه‌کانی. به‌ڵام گرنگتر له‌وه‌ ده‌ره‌نجامی په‌روه‌رده‌یی ئه‌و سیسته‌مه‌یه‌ که‌‌ له‌کۆتاییدا ده‌بێته‌هۆی په‌روه‌رده‌بوونی جیلێک له‌ مرۆڤه‌ "ئۆپۆرتۆنیست"ه‌کان، که‌سانێک که‌ چیدیکه‌ بۆ پاراستنی به‌رژه‌وه‌ندیی ئابووریی خۆیان ئاماده‌ن له‌ هه‌رجۆره‌ ملدانێک بۆ ده‌سه‌ڵات و ته‌نیا بیرله‌وه‌ده‌که‌نه‌وه‌ ‌ پێگه‌ی کۆمه‌ڵایه‌تی و ئابووریی خۆیان بپارێزن. سه‌یر له‌وه‌دایه‌ هێدی هێدی ئه‌و جیله‌ له‌ بیر ده‌کاته‌وه‌ که‌ که‌رامه‌ت و پێگه‌ی ئینسانی و مرۆییه‌که‌ی وه‌کوو تاکێک پێشلکراوه‌، یان باشترە بڵێین هه‌ر خاوه‌ن هیچ جۆره‌ که‌رامه‌ت و شوناسێکی مرۆیی نیه‌، واته‌ له‌وه‌ به‌ دوواوه‌ ئه‌و مرۆڤه‌ خاوه‌ن هیچ جۆره‌ هه‌ڵویستێکی سه‌ربه‌خۆ نیه ‌و ته‌نانه‌ت به‌ درۆش بووبێت ده‌بێته‌ پارێزه‌ر و به‌رگریکاری هه‌ڵویسته‌کانی ده‌وڵه‌ت و هه‌لوومه‌رجی کاتی. لێره‌دایه‌ که‌ تاک به‌ شێوه‌یکی ناووشیارانە‌ ته‌نانه‌ت "مافی ژیانی خۆ"شی راده‌ستی حکوومه‌ت ده‌کات و ده‌ستی خۆیشی له‌و مافه‌ کورتده‌کاته‌وه‌، واته‌ ماف بۆ ئه‌و ته‌نیا یه‌ک مانای ده‌مێنێت: به‌رژه‌وه‌ندیی ئابووری و کۆمه‌ڵایه‌تی به‌رامبه‌ر که‌رامت و پێگه‌ مرۆییه‌که‌ی.

ده‌توانین کۆی هه‌موو ئه‌و باسه‌ له‌م خاڵەدا‌ کۆبکه‌ینه‌وه‌ که‌ له‌ سیستمی کۆماری ئیسلامیدا تاک و مافه‌کانی‌ وه‌ک سه‌ره‌کیترین فاکته‌ر و ئێلێمێنتی پێکهێنه‌ری دێمۆکراسی و کۆمه‌ڵگا بوونی نیه ‌و بێگومانیش به‌بێ تاکێکی سه‌ربه‌خۆ و خاوه‌ن هه‌ڵویست "کرده‌وه‌ی سیاسی" مانای نامێنێ که‌ خه‌ڵکێک به‌شداریی تێدا بکەن یان نەیکەن.


ئه‌م بابه‌ته 631 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌

PM:10:21:01/05/2017


زۆرترین خوێندراو