هەڵبژاردنی ئەمریکا و کاریگەریەکانی


جەلیل ئازادیخواز

هەمیشە و لەهەر بڕگەیەکی زەمەنیدا ئەمریکا و گۆڕانە سیاسیەکانی کاریگەری ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆی لەسەر کۆی سیاسەت و ئابووری جیهان و باری ئاسایش و سەربازی و...  هەبووە  و دەبێت. ئەمریکا وەک تاقانە هێزی زەبەڵاحی سەربازی و ئابووری کە بە بەهێزترین و پیشکەوتووترین ولاتی جیهان ئەژمار دەکرێت. لەمیژووی نوێدا کاریگەری فراوانی لەسەر ئاشتی جیهان و ئابووری و کۆی رووداو و دیاردەکانی بووە و هەیە. لێکدانەوەی کاریگەریەکانی لە ڕووبەرەکانی دیکەدا جیدێڵین بۆ ئەوانەی باشتر دەتوانن ئەم شرۆڤەیە ئەنجام بدەن. ئەوەی لێرەدا بەنیازم ئاماژەی بدەمێ کاریگەریە سیاسیەکانی ئەم هەڵبژاردنەیە لە ناوچەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و بەتایبەتیتر لەسەر دۆزی کورد و هەر چوار دەسەڵاتی داگیرکەرەکەی کوردستانە. پێکهاتەی دەسەڵات لە ئەمریکا و میکانیزمەکانی هەڵبژاردن و پێوەرەکانی زۆرجێگای دووان و باسی ئەم کورتە نووسینە نین، بەڵام ئاوڕێکی کورت لە ڕۆڵی میدیا و کۆمەڵگای سڤیل و نووخبەی ئەمریکا لەم هەڵبژاردنەدا دەتوانێت جێگای سەرنج و ڕامان بێت.  

لەڕاستیدا زۆرینەی هەرە زۆری ڕاپرسی و شرۆڤە و لێکدانەوەکان لە کۆی خۆیاندا دەرئەنجامەکانی هەڵبژاردنی ئەمریکایان بەپێچەوانەوە پێشبینی دەکرد یا دەتوانین بڵین تا ڕادەیەکی زۆر دڵنیابوون لە سەرکەوتنی بەربژێری دێمۆکراتەکان. هەر لەم ڕوانگەیەوە و لەدرێژەی ئەم باوەڕەدا تا ڕادەیکی زۆر و بەرچاو و گشتگیر میدیا و کۆمەڵگای سڤیل و نووخبەی وڵات گەمارۆیەکی هەمەلایەنەیان لەسەر ترامپ دانابوو. دۆخێک سازببوو کە لە ئاقاری گشتی ئەمریکا و کۆمەڵگای نێونەتەوەیدا ئەوانەشی کە ڕەنگە بروایان بەسەرکەوتنی ترامپ بوو، دەترسان کە راوبۆچوونی خۆیان بە راشکاوی بڵێن. ئەم کولتووری زاڵکردنەی وێژەمان و دەست بەسەراگرتنی ئاقاری گشتییە بەجۆرێک بەرهێنانەوەی جۆرە میکانیزمێکی دیکتاتۆریانەی مەیل بە فاشیزمی کولتووری و میدیای و پڕووپاگەندەیە، کە مەخابن زۆرجاران بووەتە بەشێک لە کولتووری چەپ و ئاکامی پێچەوانەی لێکەوتووەتەوە، کە لێرەش هەمان ئەنجامی بوو. سەرەڕای ئەم گەمارۆ و تێڕامانانە ترامپ سەرکەوت. ئەم سەرکەوتنەی ترامپ دەرخەری ئەم ڕاستیانە بوو کە ؛

١_کۆمەلگای مەدەنی ئەمریکا بەو هەموو پیێشنە و ئیمکان و میکانیزمانەی کە هەیەتی نەیتوانی ئاراستەی رای گشتی بکات و بۆچوونە سیاسیەکان وا مووتوربە و ئاراستە بکات کە بتوانن ببنە بوونێکی کۆمەڵایەتی.
٢_نووخبەی ئەم وڵاتە دەریخست کە ناتوانێت یان لانیکەم لەم دیاردەیەدا بە دیاریکراوی نەیتوانی هەڵگری گوتار و پەیامێک بێت کە زۆرینەی کۆمەڵگا لەگەڵ خۆی هاوڕابکات.
٣_کۆی میدیای ئەمریکا ئەرکی سەرەکی خۆی و یەک لە تایبەتمەندیەکانی بوونی  خۆی و سفەتێکی ناو هەناوی خۆی لەدەستدا، بەبەرجەستەیی لانیکەم لەم هەڵبژاردنەدا نەیتوانی ئەرکی مانابەخشی و کولتوورسازی و ڕای گشتی جووڵان و درووستکردن دەستەبەرکات.

سەرەڕای ئەمانشە ماندوویەتیەکی دیار بە هەڵوێستی خەڵكی ئەمریکاوە دیارە کە بێتاقەتبوونیانە لە سیاسەت و بەڵێنەکانی سیاسیەکان و زڕان و وەدینەهاتنی ئاواتەکانیان،  جگە ئەمەش دەرخەری ئەم راستیانەبوو کە وڵاتێکی وەک ئەمریکاش پاش ئەم مێژووە و بەبوونی کراوەترین سیستەمی دێمۆکراسی سیاسی [تەنیا دێمۆکراسی سیاسی] نەک ئابووری، لەگەڵ بوونی هەزاران ناوەند و تینک تانگ و یاسا و رێسادا، دیسان دەتوانێت لەڕووی تێرامان و کولتوورەوە هەڵگری پاشماوەکانی راسیزم و ناسیۆنالیزمی دەمارگیر و گوتاری پیاوسالارانەی زاڵ بووبێت لە چرکەیەکدا و ئەم کولتوورە ببێتە دۆخی زاڵ.
ئێستا کە واقعەکە واکەتووەتەوە ئایا کارەسات روویداوە؟ ئایا پێکهاتەی دەسەڵات لە ئەمریکا وایە کە  تەنیا کەسێ دەتوانێت کۆی میکانیزمەکانی دەسەڵات قوروخ بکات و بێکۆنتڕۆڵ و گەرانەوە بۆ بەشەکانی دیکەی دەسەڵات بڕیاری گرنگ و چارەنووسساز و ستراتیژیک بدات.  ئایا  دەتوانێ جیهان و رەوەندی ئاشتی و ئابووری و ئارامشی  بخاتە بەر زەبر و گۆڕان؟ بێگومان  وانییە و واش نازانم هیچ کارەساتێ روویدابێت. راستە سەرکۆمار کەسی یەکەمە و کۆیەک دەسەڵاتی بەرجەستە و بەرچاو و هەرەگرنگی هەیە. لەڕاستیدا بەبوونی ئەم دەسەڵات و میکانیزمانەیە کە سەرکۆماریی مانا پەیدا  دەکات و ڕۆڵی خۆی  دەبینێت.

بۆ چۆنیەتی بەکارهێنانی ئەم دەسەڵاتانە و ئاراستە و چۆنیەتی کارکردنیان تائێستا نەریتێک هەبووە بەناو نەریتی باوی سیاسەتی کلاسیکی ئەمریکا کە کۆیەک بابەتی ناوکۆی گرنگیان هەبووە لەنیوان کۆماریخوازان و دێمۆکراتەکاندا. دەتوانین لەو کۆبابەتە هاوبەشەی سیاسەتی ئەم دووهێزە لە ڕووبەری سیاسەتی دەرەوەیاندا ئاماژە بدەینە ئەمانە ؛
لەهەر دەرفەت و بارودۆخیکدا پاراستنی ئاسایش و ئەمنیەتی ئیسرائیل ڕەگەزی سەرەکی سیاسەتی دەرەوەی ئەمریکا بووە. ئەم سیاسەتە لەکۆی سیاسەتی ئەمریکادا بەگشتی روانینێکی ستراتێژیک بووە و هەرگیز نەبەسراوەتەوە بە فاکتەر بگۆڕەکانەوە و جێگۆرکێی بەرژەوەندیەکانی ئەمریکاوە. هەروەک دیتمان لە دەورانی هەشت ساڵەی دەسەڵاتداری ئۆبامادا ئەم ڕوانینە تا ڕادەیەک گۆڕان یا دەتوانین بڵێن درزی تێکەوت، [بەرجام] و چۆنیەتی مامەڵەی ئیدارەی سەرۆک ئۆباما و روانگە و هەڵویستی دەسەڵاتدارانی ئەمریکا زۆر ڕوونە، دەتوانین بڵێن بۆ یەکەمجاربوو لەمێژووی ئەم پەیوەندیانەدا جێگۆرکێیەکی بەرژەوەندی هێندە ئیسرائل و ئەمریکا لێک نیگەران بکات. ئەوەی ڕوونە ترامپ جگە روانگەی کۆماریەکان خۆی بوچوون و ڕوانینی تایبەتی بۆم بابەتە هەیە و لەپێناو چاکسازی و باشتر نۆژەنکردنەوەی ئەم پەیوەندیەدا هەنگاو دەنێت و ئیسرائیل دەبێتەوە مەکۆی سەرنجی لە ناوچەکەدا.

ڕاگرتنی پەیوەندیە دێرینە و گرنگەکانی ئەمریکا لەگەڵ دنیای عەرەب، بەتایبەتی وڵاتانی زۆرتر پەرێزگری وەک عەرەبەستانی زووتر و ئەوانەی کەنداو، کەسەرەڕای هەموو هەوڵەکانی هەردوولا، لە دەورانی ئۆبامادا ئەمیش دووچاری هەڵكشان و داکشانی زۆربوو، کە تاڕادەیەک بووە هۆی دڕدۆنگی وڵاتانی ناوبراو بەتایبەتی عەرەبستان. ڕوانگەی ترامپ ئەم دۆخش دەگۆڕێت بەرەو دۆخی خوازراوتر بۆ وڵاتانی عەرەبی.
پاراستتن و زامنکردنی چالاکی بەرهێنانی نەوت و ناوچە نەوتیەکانی ڕۆژهەلاتی ناوەڕاست و پاراستنی ئەمنیەتی گوازتنەوەی نەوت و وزە. دەبینین کە ئەم خاڵەش لە دەورانی ئۆبامادا نەک باش نەبوو،  بەڵکوو بەرەو خراپیش چوو. دەسەڵاتی ئێران لە عێراقی پڕنەوت و سوریا و دنەدانی بەحرەین و گوشار بۆ سعوودیە و ئامادبوونی لە یەمەن و قۆرخکردنی کەنداو  و زەریای عەمان و ئامادەبوونی لە دەریای سوور، ئاماژەن بۆ تێکچوونی ئەم دۆخە و کەوتنە مەترسی نەوت و ڕێگاکانی و بەرهەمهێنانی و هەروەها تەنانەت پانبوونەوەی ئێران بۆ دەریای سوور و کەنداو و زەریای عەمان کە ئەم دۆخە زۆر جار لەلایەن ترامپەوە بە دۆخی هەرە خراپ ناوبراوە.

دەتوانین بڵێن بابەتە ناوکۆیەکانی سیاسەتی کلاسیک و نەریتی هێزەکان و پێکهاتەی دەسەڵاتی ئەمریکا لە ئێستادا و لە دەورانی ئۆبامادا نەک هەر خوازراوی کۆماریەکان نەبوون، بەڵکوو زۆریش جێگای ناڕەزایەتی و تەنانەت مایەی شکانی هەژمۆنی ئەمریکا زانراوە لەلایەن کۆماریەکانەوە. سەرەڕای ئەمەش، سەرکۆماری تازەی ئەمریکا بۆخۆشی نە کەسێکی سیاسی ناسراو و پەروەردەبووی ئەم کولتوورە سیایە کلاسیکەیە و نە چاوەڕوانیش دەکرێت زۆر لەم چوارچێوەیەدا بمێنێ وپێناسەگری ئەم نەریتە بێت. نامەوێت ئاوڕ لە سیاسەتە ئابووریەکان و بابەتەکانی ناوخۆی ئەمریکا بدەمەوە کە زۆرگرنگ و کاریگەری هەراو و بەرچاویان بووە لە هاتنی ترامپدا. ئەوەی روونە و بەپێی دیاریکردنی ستاڤ و کەسانی دوروبەر و کابینەی نوێ ترامپ ڕێک لە ئاراستەی قسەکانی خۆیدا لانیکەم لە سیاسەتی دەروەدا دەچێتە پیشەوە. هەلبژاردنی(mike pompe وەک ڕاوێژکاری ئەمنیەتی کە دۆستی نزیکی تورکیەیە و هەروەها دیاریکردنی تەقریبیmitt ronney  وەک وەزیری بەرگری) دەرخەری زۆری ئەم بۆچوونەن کە ترامپ بەرەو جیبەجێکردنی بۆچوونەکانی دەچێت لانیکەم لەڕووی سەربازی و ئەمنیەوە. ئەم هەڵبژاردنانە ئاماژەن بۆئەوەی ئەمریکای داهاتوو دۆستی نزیکتری تورکیایە و دەتوانێت پەیوەندیەکانی ئێستای تورکیا و ئەمریکا بەرەو گۆڕانی جیدی و هەراو بەرێت لە بەرژەوەندی روانگەی تورکیە و نزیکبوونەوەی ئەم دوو وڵاتە لە یەک. ئەمە سەرەڕای ئەوەی نزیکی ترامپ لە رووسەکان و پەیوەندی ئێستای تورکیا و رووسیا و ڕوانگەی ئەم دووهێزە بۆ سوریا و هەروەها لێکنزیکی ڕوانینی ترامپیش لەڕوانگەی ئەم دوو وڵاتە لەمەڕ سووریاوە دەتوانێت گۆڕانی جیدی درووستبکات، لە دۆخی سوریا لە بەرژەوەندی ئەسەد و هێڵانەوەی لە دەسەڵات و مەهارکردنی هەموو هێزەکانی دیکەی سوریا بە کوردیشەوە. ڕوونە مانەوەی ئەسەد و ئەم گۆڕانە هەزینەی جیدی بۆ ئێران دەبێت. کەمترین هەزینەشی دەرپەراندنی ئێرانە لە سوریا و کوێرکردنەوەی تونێلی ئیمپراتۆریەتە سەفەویەکەی ئێرانە. دیمانەکانی[مایکل لیدن یاری غاری راوێژکاری ئەمنیەتی ترامپ]لەم پەیوەندیەدا ڕوونکەرەوەی زۆرشتن. پێدەچێت نزیکی ئەمریکای داهاتوو لە تورکیا و سوریەدا زۆر لەبەرژەوەندی بزاڤی کورد نەبێت.

فاکتەرەکانی نزیکی ترامپ لە تورکیا و رووسیا لە کێشەی سوریا و مەسەلەی تێرۆردا دەتوانێت لە بەرژەوەندی کورد نەشکێنەوە. بەڵام روانگەکانی ترامپ و ئەو ستاڤە تا ئێستا دیاریکراوەی دەریدەخات کە نە [بەرجام] وەک خۆی دەمێنێتەوە و نە ئێران دەتوانێت ئاوەها بە یەکەسواری خۆی لە یەمەن و عێراق و سووریا و لوبنان و فەلەستین درێژە بدات. بەباوەری من، لانی پڕی ئەم روانگە و بۆچوونانە تا ئێستا بریتیە لە کۆکردنەوەی ئێران لە ئەو دەڤەرە پان و بەرینە و بردنەوەی بۆناو سنورەکانی خۆی. روونە بەهاتنی[جان بۆلتن] کە دەنگۆی بەهێزی هاتنی بۆ وەزیری دەرەوە هەیە دەتوانێت ئەم بیردۆزە بگۆرێت. ئەوەی روونە حکومەتی عێراق  لە ئیستادا خوازراوی ئەمریکا نابێت چون وەک بەشێک لە ئێران دەیبین. کۆی ئەم ڕوانین و فاکتەران پێمان دەڵێت سیاسەتی درەوەی داهاتووی ئەمریکا دەتوانێ لە بەرژەوەندی هەراوی کورد لە باشووردا بێت بەتایبەت ئەگەر لەسەر سەرنجەکانی [ترامپ و ڕامی و کیسنجەر] ڕاوەستین لەم دوایانەدا کە لەمەڕ کوردی باشوورەوە ئاماژەی دەدەنێ. کوردی رۆژهەڵات لانیکەم دەتوانێ لە ئەمریکای داهاتوودا هیوا هەبێت کە ئێران کۆدەکرێتەوە بۆ ناوسنوورەکانی خۆی و گۆڕانەکانی داهاتووی سیاسەتی ئەمریکا ناتوانێ لە دژی بەرژەوەندیەکانی ئەم بەشەی کوردستان بێت. بەڕوویەکی دیەکەدا دەتوانین بڵێن کە سیاسەتی داهاتووی ئەمریکا دەتوانی لە دووبەشی باکوورو خۆڕئاوا لەبەرژەوەندی کورد نەبێت، بەڵام لەباشوور چاوەڕوانی وایە لە بەرژەوەندی کورد بێت و لانیکەم لە خۆرهەڵاتیش لەدژی بەرژەوەندیەکانی کورد نەبێت.


ئه‌م بابه‌ته 2116 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌

PM:02:01:09/12/2016


زۆرترین خوێندراو