تانکەکانی تورکیا و لۆژیکی دوولایەنە


جەلیل ئازادیخواز


روانین لەژیانی رامیاری ئەردۆگان و جەنراڵەکانی سوپای تائێستاش کەمالیستی تورکیە، بەڕوونی دەریدەخات ئەم دووبەرە و بەریانە هەردووکیان خاوەنی لۆژیکێکی کاری سیاسی و فکرین کە دەتوانین بەناوی لۆژیکی دوانە ناوزەدی کەین. ڕاستە کە هەردووی ئەم بەریانانە لە ڕواڵت و فۆرمدا خاوەنی دوو فۆرمی جیاکارن بۆ بانگەشەی سیاسی خۆیان، بەلام کاکڵە و جەوهەری بنەمایی هزری هەر دوو هەریەکە و، کۆیەک تایبەتمەندی بەرجەستە و بەرچاو کۆیاندەکاتەوە. سوپای تورکیا و فەرماندەکانی، بەشێوەیەکی گشتی هەڵگری کولتوور و لۆژیک و دنیابینی و هزری کەمالیستن کە ڕووبە جیهان و  هاووڵاتیانی تورک بانگەشەی سکۆلاریزم و دێمۆکراسیەت دەکەن و دەیانکرد. بەڵام لەڕاستیدا کۆیەک فەرماندە و سەرکردەی سەربازین کە تاسەر ئێسقان و دواخانەکانی بوونیان ناسیونالیستی توندئاژۆن و لە کردەی سیاسی خۆیاندا زۆرجار بەئاسانی دەکرێت لەیانەی  شۆڤێنیزم و هەتا کردار و هەناو فاشیستدا پێناسەبکرێن.

دژایەتی میدیای ئازاد و سڤیل و بەرگرتن بە ئازادی بەیان و بەریانە کۆمەڵایەتیە مۆدێڕنە ناناسیۆنالیستەکانی کۆمەڵگای تورکیا، سەرکوتانەوەی هەموو هێز و ڕیکخراوە سیاسیەکانی ناوخۆی ولات بە چەپ و دێمۆکرات و سێکۆلار و دینی و تەنانەت راستیشەوە، دژایەتیکردن و داپڵۆسینی هەموو جۆرە فرەکولتووری و ئتنیسیتەیەک لە تورکیادا و ژینۆسایدی ئەرمەن و کورد و قەڵاچۆکردنی چەرکەسەکان، هاوپەیمانی هێزە کۆنەپەرست و ناسێکۆلارەکانی ناوچە و هاو هەڵوێست بوونیان لەزۆر بوارە و جومگەی گرنگی ژیانی سیاسی ناوچەکەدا. نەسەلماندنی بنەماکانی ماڤی مرۆڤ و ڕەچاونەکردنی جاڕنامەی جیهانی ماڤی مرۆڤ و سەپاندنی حکومی سەربازی و هەڵوەشاندنەوەی هەموو جومگەکانی سڤیل و هەڵبژیراوی تورکیا. کولتووری کەمال ئەتاتورک و ئەو فۆرمەی لە سیاسەت کە هەڵیبژاردبوو بۆ کوشتنی ئازادی و خنکانی دێمۆکراسی و سەرکوتانەوەی فرەچەشنی و زۆر ڕەهەندی کۆی ژیانی کۆمەڵگای قۆرخ و هەموو بڕگەکانی کۆمەلگای تورکیای کونبڕ کردبوو. بانگی نوێخوازی و کرانەوە ڕووبە ڕۆژئاوابوون و هەوڵدان بۆ خۆگونجانی ڕوالەتی لەگەڵ دنیای رۆژئاوا و هاوردەکردنی ئەوبەشانەی کولتوور و فەرهەنگی ڕۆژئاوا کە بۆ تەواوکردنی پازێلی کەمالیستەکان پێویستبوون و زۆرتر لەڕووبەری ئازادیە سەرەتاییە کۆمەڵایەتیەکاندا دەردەکەوتن لە تایبەتمەندیەکانی کەمالیست و ژنراڵەکانی سوپای تورکیایە. سەردەمی فەرمانڕەوایی کەمال ئەتا تورک و بوخچە فکری و فەرهەنگیەکەی، دەسکەوتەکانی ژینۆسایدی ئەرمەن و دەرسیم و سڕینەوەی نەتەوەکانی تورکیا و قەڵاچۆی چەرکەسەکان دەرئەنجامی بوون. کودتایەک لەدوای یەکەکانی میراتگرانی کەمال ئەتاتورک هەر لە یەکەم کودتای ساڵی ١٩٦٠[جەمال گورسەلە]وە تا دواکودتای شەوی ١٥/٧/٢٠١٦ تەنانەت بە کودتای ١٩٦٠یشەوە کە لیبراڵەتورکەکان بەکودتایەکی باش ناوی دەبن، سەر لە بەریان کۆمەڵگای مەدەنی تورکیا و ئازادی سیاسی و ژیانی دێمۆکراتیک و میدیای ئازاد و ئازادی بەیانیان سەرکوت کرد و لەناوبرد. تەنانەت بەوتەی خۆشیان، کودتا پاشمۆدێڕنەکەی ٢٨/فۆرییەی ١٩٩٨ کە ئەربەکانی ناردەماڵەوە و بەرئەنجامەکەی لەکۆتایدا بووە دەرکەوتنی ئەردۆگان و دەسەڵاتداری ئەردۆگان لە دتورکیادا.

خوێندنەوەی کۆی ئەم کودتایانە ئەم ڕاستیەدەردەخەن کە لە کرۆکی کۆمەڵگای تورکیادا ملەبەملەیەکی توند لە نێوان هێزە کۆمەڵایەتیەکانی ناو هەناوی ژیانی کۆمەڵایەتی تورکیادا بۆ بەدەستەوەگرتنی جڵەوی دەسەڵات و زاڵکردنی گوتاری خۆیان هەیە و لەچالاکی و بزاوتن دایە. میراتی عوسمانی ئیسلامی و میراتی ئەتاتورک دوو ڕوانگە و ڕوانین کە لە زۆرانبازی خۆیاندا لەمێژووی نویی تورکیدا، زۆر کارەسات و لێکەوتنەوەی مەزنی ناڕەوشتی و دژەئازادی و مرۆییان خولقاندووە. بەداخەوە لەمەودای ئەم مێژووە و لەهەموو درز و کەلێنەکانی نێوان ئەم دووبەریانەدا، هێشتا هێزە سێکۆلار و دێمۆکرات و چەپە راستیەکان نەیانتوانیوە دەرفەت بەدەست بێنن و گوتار و دەسەڵاتی خۆیان لەکۆمەڵگای تورکیادا بەرجەستە و بەهژمۆنی کەن. ناکرێت ئەم دەرنەکەوتن و بەڕۆژەڤنەبوونە هەموو هۆکارەکانی بخرێتە ئەستۆی هژمۆنی و دەسەڵاتی سەربازتاریستی و زەبری سەرکوتکارانە و چەوسێنەرانەی هەردوو بەریانی ئاماژەپێکراو. لەڕاستیدا دەتوانین بڵێین لاوازی  هزر و بۆچوون و لیکدابڕان و نەبوونی بەرنامەی شیاوی کولتووری و نەخوێندنەوەی وردی کۆمەڵناسانە و دەروونناسانەی ئەم کۆمەڵگایە و  بە ئایدۆلۆژیاکردنی گوتارەکانی چەپ و سێکۆلاریزم و دێمۆکراسی و چەپایەتی لە خەسارەکانی دیکە ی دەرنەکەوتن و بە گوتار و دەسەڵاتنەبوونی هێزە پێشکەوتووخوازەکانی کۆمەڵگای تورکیان تائێستا.

ڕەووتی ڕوداوەکان و هەموو ئاماژەکان ئەوە دەڵێن کە زەمانی دوای کودتای ٢٠١٦ چرکەساتی دەرکەوتنی دواهەنگا و دەسەڵات و توانایەکانی ئەردۆگان و سوپایە. واتە هەردوو ڕەوتی عوسمانی چێتی بە هەر فۆرم و ئاماژەیەکەوە لەگەل ئەتاتورکچێتی بەهەر فۆرمێکەوە لە دوا لووتکەی هەڵچوونی خۆیاندان و مەودای زەمەنی داهاتوو، مەودای دەرکەوتن و بەگوتاربوونی هێزە سێکۆلار و چەپ و دێمۆکراتەکانە لە تورکیادا. ئەردۆگان کە نوێنەرایەتی عوسمانی چێتی دەکات لە فۆرمی ئیخوان و بانگەشەی ئازادی دەکات،  بێگومان ڕووبە دەرەوەی وڵاتی تورکیا، ئێستا لە زێڕینیترین چرکەساتی بەهێزکردنی دەسەڵاتی خۆیدایە و هەوڵدەدات تا دوا چۆڕ ئەم کودتا سەرنەکەوتووە بۆ بەرژەوەندی خۆی بگووشێت و کۆمەڵگا تورکیا داخراو، سەرکوتکراو، دەسەمۆ و دیل راگرێت.

هەر لە سەرەتای دەستبەکاربوونی هێزە ئیسلامیەکانەوە، لەناو هەمووشیاندا بەدیاریکراوی [ئاکپارتی]بەسەرکردایەتی ئەردۆگان، دیوەکەی دیکەی ئەم لۆژیکە بووەتە رۆژەڤ و هەوڵدراوە گیانی دەمارگیری تورکی و تاقانە نەتەوەبوون و شارستانیەتی مەزنی عوسمانی و غرووری ناسیۆنالیزمی تێکەڵ بەئیسلامی تورکی لەفۆرم و دووتوێی بانگەژەکانی ئیخوانی ئاکپارتیدا زیندووبکرێتەوە و پەرەیان پێبدرێت. ڕاستە و هیچ چاودێریک ناتوانی نکووڵی لەم ڕاستیە بکات کە ئەردۆگان و باشترە بڵێن ئاکپارتی لەسەرەتای دەسەڵاتی خۆیانە و زەبری بڕستبڕیان لە کەمالیزم وەشاند و زۆر بنەما و پێکهاتەی ئەم گوتارانە هەڵوەشانەوە یا دووچاری زەبر و هەڵتەکانی کاریگەریان کرد. بەڵام ئەوەی شیاوی لەسەر وەستان و ئاماژەیە، کۆی ئەو دەزگا و ڕەهەندانەی کە کەوتنەبەر زەبری ئەم دەسەڵاتە نوێیە هەموو ئەوانەبوون کە کار و کردەی هێزە ئیسلامیەکانیان بەردەگرت و بەجۆرێ دووچاری لاوازی و کەم بڕستیان دەکرد.
پەلامار بۆسەر سوپا و یاسای بنەڕەتی و دەزگای باڵای دادوەری، ئەو سێ مەکۆ گرنگە بوون کە ئاکپارتی چاوی تێبڕیبوون و دەیویست و دەیەوێت بیانخاتە ژێر دەسەڵات و کونترۆڵی خۆیەوە؛لەو ڕەوتەشدا دەتوانین بڵێین بەشێوەیەکی بەرچاو توانیویەتی سەرکەوتن بەدەست بێنێت. ئەوەی جێگای وەستان و گرنگی پێدانە لە ڕوانگە و خوێندنەوەی ئیسلامی سیاسی و ئەردۆگانەوە سوپا و ئەو دەزگایانە مەکۆی سێکۆلاریزمی تورکین و هاوڕێ لەگەل دەزگای هەواڵگیری (میت) کۆڵەکەکانی کەمالیزم پێکدەهێنن. بەدیووێکدا ڕاستە کە ئەمانە مەکۆی کەمالیزمن بەڵام کورتکردنەوە و دابەزاندنی سکۆلاریزم لە تورکیادا بۆ ئەم ئاستە، ئەو هەڵە ستراتیژیکەیە کە ئیسلامی سیاسی دەیکات و دەبێت لەداهاتوودا باجیشی بدات. سێکۆلاریزم لە تورکیادا هەر چەندە کەمالیزم و کۆی دامەزراوەکانی بوونەتە بڵندگۆی، بەڵام هێزێکی کۆمەڵایەتیە و خۆی لە فۆرمی بانگەشەی ئازادی سیاسی و مافی مرۆڤ و ئازادیە کۆمەلایەتیەکان و فرەڕەهەندی و فرەچەشنی سیاسی و کولتووریدا دەبێنێتەوە، کە نە ئاک پارتی و نە هیچ هێزێکی ئیسلامی و نە کەمالیزم ناتوانن نوێنەرایەتی بکەن.

جیاوازی سەرەکی لەنێوان گوتاری ئەردۆگانی وکەمالیزمدا لە ئاقاری گشتی سیاسەت وڕووبەدەرەوە ئەوەیەکە ؛ کەمال یستەکان رووبەڕۆژئاوان و ئەردۆگان بەپێی پێگەو پێگهاتەی کۆمەڵایەتی وهزریی خۆی تاسەرئیسقان دژە ڕۆژئاوایەو لەهەردەرفەت وچرکەساتێکدابۆی لوابێت بلوێت ئەم دژایەتیەی خۆی دەردەبڕێت و، نایشارێتەوە. ئەردۆگان لەڕاستیدا ڕۆژبەڕۆژ لە هەموو بەڵینەکانی ئاکپارتی کشاوەتەوە و دەستی گرتووە بەسەر ئازادییە سیاسی و دێمۆکراتیک و کۆمەڵایەتیەکاندا و نەیاری نەشاراوەی خۆی بۆ فرەکولتووری و زۆر ڕەهەندی نەشاردۆتەوە. دەستبەسەراگرتنی رووبەری گشتی ژیان و دابەزاندن و کەمکردنەوەی ئازادیە مەدەنیە و کۆمەلایەتیەکان، بەتایبەتی ئازادیەکانی ژنان و ئازادییە سیاسیەکان، بەرجەستەکەرەوەی روانین و تێفکرینی سیاسی و کۆمەڵایەتی ئەردۆگانن. من پێموایە ئاکپارتی لەناو خۆیدا هەڵگری باڵی سیاسی جیاوازبووە و هەیە کە ڕادەی بەرپرسایەتی و هزر و ڕوانینیان بۆ کۆمەڵگا و سیاسەت و بوون جیاوازە، بەڵام ئەوەی هەیە ئێستا ئەردۆگان وەک باڵی زاڵی ئەم هێزە و بڵندگۆی شۆڤێنیزمی تورکیی بارگاوکراو بە عوسمانیزم، فەرمانڕەوایی دەکات. بەریانی شۆڤێنیستی تورکی لە پەروەردە و بارهێنان و گوتاری ئەردۆگاندا هەر لەسەر کۆڵەکەکانی عوسمانیەت و کەمالیزمە بەم جیاوازییەوە کە ئەم ڕووبە شارستانیەتی ئیسلامیە و بۆ ناوەوەی مێژوو دەگەڕێتەوە و دژەڕۆژئاوایە بەڵام کەمالیزم ڕووبە ڕۆژئاویە و دەخوازێت لانیکەم لەبواری ئازادییە کۆمەڵایەتیەکاندا هاوسانی مێژوو بێت و ڕوولە ڕۆژئاوا.

لەڕاستیدا دەتوانین بڵێین ئەم دووبەریانە هەردووکیان پەیڕەوی لۆژیکێک دەکەن کە لۆژیکی توتالیتەریەت و گوتاری ناسیۆنالیزمی تورکییە؛ یەک بارگاوکراوی ئیسلامی عوسمانی و یەک میکیاجکراوی سێکۆلاریزمی ڕۆژئاوایی.  ئەو بۆشاییەی کە ئەم دوو هێزە هەردووکیان مانۆڤری تیادا دەدەن بۆشایی  ئامادەنەبوونی هیزە سێکۆلار و دێمۆکرات و چەپەکانی تورکیایە کە رەوتی ڕووداوەکان پێمان دەڵێن: ئەم هێزە ئێستا هێزیکی کۆمەڵایەتیە و دەتوانێت لەفۆرمی حیزبێکی بەتوانا و ڕێخراودا دەرکەوێت و نوێنەرایەرتی ئەم گوتارە لە تورکیای داهاتوودا بکات. دۆخی ئێستا دۆخی چەسپانی دەزگای دیکتاتۆریەتی ئەردۆگانە، بەڵام هەمووئاماژەکان دەڵین مێژوو هەڵگری سەرهەڵدان و بەرجەستەبوونەوەی هێزە سێکۆلار و دێمۆکرات و چەپەکانی تورکیایە.




ئه‌م بابه‌ته 2031 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌

AM:11:34:04/08/2016


زۆرترین خوێندراو