"تاوانی سیاسی، سه‌رکوتی یاسایی و ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یی"


سۆران سەلیمی


 


دووای ساڵه‌ها باس و هات و هاوار له‌ ئاکامدا له‌ رێکه‌وتی ٢٩ی گوڵانی ١٣٩٥ی هه‌تاوی "شووڕای نیگه‌هبان"ی کۆماری ئیسلامی یاسای "تاوانی سیاسی" په‌سه‌ندکراوی رێبه‌ندانی ساڵی پێشی پاڕڵه‌مان، په‌سه‌ند کرد و به‌م زووانه‌ ده‌که‌وێته‌ بواری ئیجراییه‌وه‌. ئه‌وه‌یکه‌ پاش ٣٨ ساڵ ئه‌و یاسایه‌ ده‌رده‌چێت و له‌و ماوه‌ دوورودرێژه‌دا هه‌رگیز پێناسه‌یک بۆ به‌ وته‌ی خۆیان تاوانی سیاسی نه‌بووه‌و له‌ ناوه‌نده‌ قه‌زاییه‌کانی کۆماری ئیسلامی هیچ جۆره‌ تاوانێک به‌ سه‌ردێڕی سیاسی باسی لێنه‌کراوه‌و که‌سیش به‌و تاوانه‌ نه‌که‌وتووته‌ زیندان، جێگای باسێکی دوور و درێژه‌و ده‌یان هۆکاری تایبه‌تی هه‌یه‌ که‌ هه‌موویان له‌یه‌ک شت هاوبه‌شن ئه‌ویش پاراستنی سیسته‌می پاوانخوازانه‌ی ئیسلامیه‌. به‌ڵام ئێستا ئه‌وه‌ی جێگای سه‌رنجه‌و تا راده‌یکی زۆریش سه‌یر و ره‌نگه‌ گاڵته‌جاریش بێت، ناوه‌ڕۆکی ئه‌و به‌ ئیستیلاح یاسای تاوانی سیاسیه‌یه‌. به‌ خوێندنه‌وه‌ی یه‌ک جاره‌ی ده‌قی ئه‌و یاسایه‌و به‌ بێ وردبوونه‌وه‌یکی سه‌یروسه‌مه‌ره‌ بۆت ده‌رده‌که‌وێت که‌ لێره‌ش ته‌نیا مه‌به‌ست به‌رته‌سک کردنه‌وه‌ی هه‌رجۆره‌ ئازادی سیاسی و راده‌ربڕینه‌و جا ئه‌مجاره‌یان کۆماری ئیسلامی زۆر به‌ رووتی و راشکاوانه‌و به‌ شێوه‌ی دانانی یاسا هه‌ڵویستی خۆی له‌مه‌ڕ هه‌رجۆره‌ باوه‌ر و چالاکیه‌کی سیاسی ده‌ڕبڕیوه‌و رایگه‌یاندووه‌.

له‌ مادده‌ی یه‌که‌می ئه‌و یاسایه‌ هاتووه‌: " هه‌ریه‌که‌ له‌ تاوانه‌کانی ئاماژه‌پێکراو له‌ مادده‌ی ٢ی ئه‌م یاسایه‌ ئه‌گه‌ر به‌ مه‌به‌ستی چاکسازی کارووباری وڵآت دژی به‌رێوه‌به‌رایه‌تی و ناوه‌نده‌ سیاسیه‌کان یان دژی سیاسه‌تی ناوخۆیی و ده‌ره‌کی بێته‌ کایه‌وه‌، بێ ئه‌وه‌یکه‌ بکه‌ر خواستی زه‌بر لێدان له‌ کۆڵه‌که‌ی نیزامی هه‌بێت ئه‌وه‌ تاوانی سیاسی دێته‌ ئه‌ژمار".
روونه‌ هه‌ر له‌ یه‌که‌م دێڕه‌وه‌ به‌رپرسانی نیزام ئاوی پاکی له‌سه‌ر ده‌ستی هه‌موو ئه‌وانه‌ی ده‌که‌ن که‌ پێیان وا بوو ئێستا چ یاسایه‌کی سه‌یر  په‌سه‌ند ده‌کرێت و له‌مه‌و به‌دووا هه‌موو زیندانیه‌ سیاسیه‌کان له‌ به‌هه‌شتی به‌رین زیندانی دکرێن و وه‌کیل و لێژنه‌ی دادوه‌ری ده‌بێته‌ به‌شێکی رووتین له‌ سیسته‌می قه‌زایی. رێک یاسادانه‌ری حکوومه‌ت راشکاوانه‌ ئاماژه‌ ده‌کات که‌ ئه‌گه‌ر به‌ مه‌به‌ستی چاکسازی بێت و دژایه‌تی نیزامی تێدا نه‌بێت، به‌ واتایه‌کی دیکه‌ هیچ یه‌ک له‌ ئه‌ندامانی ئۆپۆزیسیۆن به‌ر ئه‌و یاسایه‌ ناکه‌ون و هه‌ر که‌سێک بیرۆکه‌و چالاکیه‌ سیاسیه‌که‌ی دژی باوه‌ری ویلایه‌تی فه‌قێ بێت ئه‌وا تاوانی سیاسی ناکه‌وێته‌ سه‌رشانی به‌ڵکوو وه‌کوو هه‌موو ئه‌و ٣٨ ساڵه‌ "چالاکی دژی ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یی" تاوانی یه‌که‌م و دووایینی دێته‌ ئه‌ژمار. هه‌ڵبه‌ت روونه‌ یاسادانه‌ری سه‌ر به‌ کۆماری ئیسلامی زۆر به هێمنی و سه‌ره‌خۆیی ده‌ستی قازیه‌کانی ئاوه‌ڵا هێشتووه‌ که‌ بتوانن هه‌ر که‌سێکیان به‌ پێویست زانی به‌ لێکدانه‌وه‌یکی جیاواز له‌و یاسایه‌، تاوانی ناسیاسی له‌ ئه‌ستۆی بخه‌ن و وه‌کوو هه‌موو ئه‌و سێ ده‌یه‌ی رابردوو بڵێن له‌ ئێران تاوانباری سیاسیمان نیه‌و یان لێره‌ که‌س به‌ بۆنه‌ی بیرۆکه‌ی سیاسی زیندانی ناکرێ. روونه‌ که‌ ته‌نانه‌ت ئه‌و یاسایه‌ به‌شێکی زۆری نارازیانی ناو خودی حکوومه‌تیش نا‌گرێته‌وه‌و بێگومان له‌ ده‌قی یاساکه‌و ده‌یان ئه‌گه‌ر ونائه‌گری شاراوه‌ له‌ ناوه‌رۆکه‌که‌ی دیاره‌ که‌ حکوومه‌ت نایه‌وێت ته‌نانه‌ت رۆحم به‌ خودیه‌کانیش بکات یان رۆژ له‌ دووای رۆژ بازنه‌ی خودیه‌کان بچوکتر و به‌رته‌سکتر ده‌بێت.

له‌ مادده‌ی ٢ی ئه‌و یاسایه‌ باسی تاوانه‌کان ده‌کرێت و له‌یه‌که‌‌م به‌ندیدا ده‌لێت هه‌ر جۆره‌ قسه‌ی ناخۆش ره‌نگه‌ مه‌به‌ست "جنیو" بێت یان تۆمه‌ت هه‌ڵواسین له‌ به‌رپرسانی کۆماری ئیسلامی تا ئاستی وه‌زیره‌کان تاوانی سیاسی دێته‌ ئه‌ژمار.هه‌ڵبه‌ت تۆمه‌ت هه‌ڵواسین له‌ که‌سێک له‌ هه‌موو وڵاتێکی جیهان تا راده‌یکی زۆر تاوانه‌، به‌ڵام بۆ سیاسی بوون یان نه‌بوونه‌که‌ی ئه‌وه‌ باسێکی دیکه‌یه‌. سه‌یر له‌وه‌دایه‌ که‌ وشه‌ی "تۆهین" که‌ رێک به‌ مانای قسه‌ی ناخۆش و ناحه‌ز یان دوور له‌ ئه‌ده‌به‌ وه‌کوو یه‌که‌م نموونه‌ی تاوانی سیاسی هاتووته‌ ئه‌ژمار، ئه‌وه‌ له‌ کاتیکدایه‌ که‌ وڵاتانی ئازادی جیهان شارۆمه‌ندانی هه‌ره‌ زۆر ئاسایی هه‌رگیز له‌وه‌یکه‌ خراپترین وشه‌ دژی رێبه‌رانیان به‌کار بێنن سڵ ناکه‌ن و ترسێکیان نیه‌و هه‌رگیزیش یاسا به‌ دوواچووینی بۆ ناکات و قه‌تیش ناکه‌وێته‌ خانه‌ی تاوانی سیاسیه‌وه‌. باس ئه‌وه‌ نیه‌ که‌ مرۆڤ ئازاد بێت بۆ جنیو دان به‌ به‌رپرسان، گرفت لێره‌وه‌ ده‌ست پێده‌کات که‌ پرۆژه‌ی پیرۆز راگرتنی به‌رپرسان که‌ هه‌ڵبه‌ت زیاتر مه‌به‌ست وه‌لی فه‌قێ و لایه‌نگرانیه‌تی هێشتا درێژه‌ی هه‌یه‌و ته‌نانه‌ت له‌ یاسایه‌کی له‌و جۆره‌ش هه‌وڵ ده‌درێت جۆره‌ پیرۆزبوونێک بدرێته‌ به‌رپرسانی نیزام و له‌ ئاکامدا خودی نیزام وه‌کوو نوێنه‌ری خودا له‌ سه‌ر عه‌رز. دووای ٣٨ ساڵ و دووای ئه‌و هه‌موو هات و هاواره‌ ئێستا جنیودان وه‌کوو میسداقی تاوانی سیاسی په‌سند کراوه‌و له‌ درێژه‌شدا هه‌موو مادده‌کان و به‌نده‌کانی دیکه‌یش به‌ شێوه‌یک هه‌ر له‌و ئاسته‌و له‌ بازنه‌یکی کورت قه‌تیس ده‌مێنێته‌وه‌و به‌ هێچ شێوه‌یه‌ک دژایه‌تی له‌گه‌ڵ یاساکانی کۆماری ئیسلامی و سیاسه‌ته‌کانی به‌ شێوه‌یکی بنه‌ڕه‌تی تاوانی سیاسی نایته‌ ئه‌ژمار، واته‌ هیچ یه‌ک له‌ ره‌کابه‌رانی کۆماری ئیسلامی تاوانباری سیاسی نین و به‌ شێوه‌ی ئه‌منیه‌تی له‌گه‌ڵیان هه‌ڵسووکه‌وت ده‌کرێت، درووست به‌هه‌مان شێوازی سێ ده‌یه‌ی رابردوو.

له‌م نێوانه‌دا ئه‌وه‌ی بۆ نه‌ته‌وه‌ بنده‌سته‌کان و یه‌ک له‌وانه‌ کورد گرنگه‌ خاڵی ٩ی مادده‌ی ٣یه‌ که‌ ئاماژه‌ به‌و تاوانه‌ ده‌کات که‌ چه‌مکی تاوانی سیاسی له‌خۆ ناگرن و ده‌که‌ونه‌ هه‌ژماری تاوانی دیکه‌و به‌تایبه‌ت تاوانی ئه‌منیه‌تی، له‌و خاڵه‌دا ده‌ڵێت هاندانی خه‌ڵک بۆ ته‌جزیه‌ته‌ڵه‌بی، شه‌ر و کوشتن و توندوتیژی وه‌ک تاوانی سیاسی ره‌چاو ناکرێت. زۆر روونه‌ که‌ مه‌به‌ستی ئه‌و خاڵه‌ حیزب و لایه‌نه‌ سیاسیه‌کانی نه‌ته‌وه‌ بنده‌سته‌کان و به‌تایبه‌ت نه‌ته‌وه‌ی کورده‌. ئه‌گه‌رچی لێره‌دا مه‌جالی باس له‌مه‌ڕ مافی خۆنووسینی چاره‌نووس نیه‌و نامانه‌وێت باسی ئه‌وه‌ بکه‌ین که‌ چاره‌نووسی هه‌ر نه‌ته‌وه‌یه‌ک به‌ ده‌ستی خۆیان ده‌بێ دیاری بکرێت، به‌ڵام لانیکه‌م جێگای باسه‌ که‌ هیچ یه‌که‌ له‌ حیزبه‌کانی کوردستان له‌ماوه‌ی سێ ده‌یه‌ی رابردوو و بگره‌ پێش ئه‌وه‌ش ئیدعاو خواستی سه‌ربه‌خۆیی و پارچه‌پارچه‌ کردنی ئێرانیان نه‌هێناوه‌ته‌ ئاراوه‌و به‌رده‌وام خوازیاری پێکه‌وه‌ ژیانی ئاشتیانه‌و یه‌کسان له‌گه‌ڵ دیکه‌ی نه‌ته‌وه‌کانی ئێران و یه‌ک له‌وانه‌ نه‌ته‌وه‌ی فارس بوونه‌، به‌ڵآم رونه‌ که‌ کۆماری ئیسلامی به‌رده‌وام له‌ پرۆپاگه‌نده‌ی خۆی دژی ئه‌و حیزبانه‌ وای نیشان داوه‌ که‌ ویستی سه‌ره‌کی ئه‌و لایه‌نگه‌له‌ جیا بوونه‌وه‌ له‌ ئێرانه‌و ته‌نیا مه‌به‌ستیان پارچه‌پارچه‌ کردنی خاکی ئێرانه‌. ئێستاش له‌و یاسادا زۆر به‌ روونی و له‌ ئه‌و په‌ڕی زه‌لاله‌ت ده‌ستی قازی و مه‌حکه‌مه‌یان ئاوه‌ڵا هێشتووه‌ که‌ هه‌رچه‌شنه‌ چالاکی سیاسی له‌ پێناو ده‌سته‌به‌ر کردنی مافی نه‌ته‌وه‌کان وه‌کوو ته‌جزیه‌ته‌ڵه‌بی ره‌چاو بکرێت و له‌ چوار چێوه‌ی تاوانی سیاسی بێته‌ ده‌ر که‌ ئه‌وه‌ش به‌ مانای سه‌رکوتی به‌ربڵاوتر و هه‌روه‌ها به‌رزترین سزا که‌ ته‌نانه‌ت ئێعدامیش له‌ خۆوه‌ ده‌گرێت. واته‌ له‌ لایه‌ک به‌و یاسایه‌ رێگه‌ بۆ سزای زۆرتر و نامرۆڤانه‌تر دژی چالاکانی نه‌ته‌وه‌بنده‌سته‌کان هه‌موار ده‌کرێت و له‌ لایه‌کی دیکه‌وه‌ له‌ درێژه‌ی سیاسه‌تی ٣٨ ساڵه‌ی خۆیان حیزبه‌ کوردیه‌کان به‌ تایبه‌ت وه‌کوو ته‌جزیه‌ته‌ڵه‌ب ناوزه‌د ده‌کرێت و به‌ هه‌مان شێوازی رابردوو مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ چالاکانیان ده‌که‌ن.‌ ئه‌وه‌ش وێڕای ئه‌وه‌یه‌ که‌ ته‌نانه‌ت ته‌جزیه‌ته‌ڵیبیش وه‌کوو بیرۆکه‌یکی سیاسی له‌ هه‌ر وڵاتێکی دیکه‌ ده‌که‌وێته‌ چوارچێوه‌ی تاوانی سیاسی. دیاره‌ ئاماژه‌ کردن به‌ توندوتیژیش بۆ ئه‌وه‌یه‌ وای نیشان بده‌ن که‌ ئه‌و حیزبانه‌ شه‌رخوازن و به‌نیازی ئاژاوه‌گێڕی و شه‌ر و توندوتیژین که‌ هه‌ڵبه‌ت شاراوه‌ نیه‌ که‌ کام لایه‌ن شه‌رخوازه‌و کام لایه‌نیش به‌رده‌وام هه‌وڵی داوه‌ پرسی نه‌ته‌وه‌ بنده‌سته‌کان به‌ رێگای ئاشته‌وایی چاره‌سه‌ر بکرێت.

به‌هه‌ر شێوه‌ باس له‌سه‌ر ئه‌و یاسا به‌ تایبه‌ت له‌ ره‌هه‌ندی یاساییه‌وه‌‌ ده‌رفه‌تێکی زۆر و کارناسی تایبه‌تی بواری یاسای ده‌وێت، به‌ڵام له‌ روانگه‌ی سیاسیه‌وه‌ بێگومان په‌سه‌ند کردنی ئه‌و خاڵانه‌ دووای ٣٨ ساڵ و له‌م قۆناغه‌دا ته‌نیا ده‌توانێت بۆ سه‌رکوتی به‌ربڵاوتری نه‌یارانی سیاسی ته‌نانه‌ت ره‌کابه‌رانی خودی ناو حکوومه‌ت به‌کار بهێنرێت و هه‌رچه‌شنه‌ ناره‌زایه‌تیه‌ک بکه‌وێته‌ خانووی تاوانی ئه‌منیه‌تی که‌ بێبه‌شه‌ له‌هه‌ر مافێک و له‌ ئه‌شکه‌نجه‌ بگره‌ هه‌تا ئێعدام به‌ری ده‌که‌وێت. هه‌روه‌ها رونه‌ ئه‌و یاسایه‌ ته‌نیا به‌شێکی زۆر که‌م‌ ئه‌ویش لایه‌نگرانی ویلایه‌تی فه‌قێ له‌ خۆوه‌ ده‌گرێته‌وه‌ که‌ هه‌ڵبه‌ت له‌ ژێر سێبه‌ری ئه‌و یاسا نوێ یه‌وه‌ ده‌توانن له‌ زیندانه‌کان بۆ خۆیان بحه‌سێنه‌وه‌، هه‌ڵبه‌ت ئه‌گه‌ر زیندانێک له‌ ئارادا بێت. به‌م شێوه‌ کۆماری ئیسلامی ده‌توانێت له‌ ئاست ده‌ره‌وه‌ش ئیددعای ئه‌وه‌ی هه‌بێت که‌ ئه‌وه‌ ئێمه‌ تاوانی سیاسیمان پێناسه‌ کردووه‌و ئه‌وانه‌ی له‌ زیندانه‌کانن نه‌ک سیاسی که‌چی به‌ پێی یاسای قه‌زایی ئێمه‌ تاوانی ئه‌منیه‌تیان کردووه‌و وه‌کوو تاوانبارێکی له‌و شێوه‌ ده‌بێت دادگایی بکرن، ئه‌گه‌رچی پێناچێت جیهان چیدیکه‌ فریوی پڕۆپاگه‌نده‌ی له‌و شێوه‌ بخۆن.







ئه‌م بابه‌ته 2970 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌

AM:11:48:28/05/2016