رێكه‌وتنێكی دیكه‌ له‌گه‌ڵ ئێران

به‌دواداچوون بۆ وه‌دیهێنانی ئاشتی له‌ سووریا له‌وانه‌یه‌ پێویستی به‌ هه‌نگاونانێكی نوێ هه‌بێت له‌لایه‌ن ده‌زگای دیپڵۆماسیی هه‌ر یه‌كه‌ له‌ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان و ئێرانه‌وه‌ كه‌ پاش ڕێكه‌وتنه‌ ناوكییه‌كه‌ی پاره‌كه‌ و گۆڕینه‌وه‌ی به‌ندكراوه‌كانی نێوانیان له‌م دوایانه‌دا، ڕۆژ به‌ ڕۆژ ڕوو له‌ كرانه‌وه‌ی زیاترن به‌ ڕووی یه‌كتردا. ئه‌گه‌ری ئه‌وه‌ هه‌یه‌ له‌ داهاتوویه‌كی نیزیكدا، بڤه‌یه‌كی دیكه‌ی نێوان ئه‌و دوو وڵاته‌ تێك بشكێندرێت: وتووێژه‌ سه‌ربازی و نیزامییه‌كان.

له‌وانه‌یه‌ ئێرانیش ته‌نیا به‌یه‌كێك له‌هه‌ڤده‌ وڵاتی به‌شداربوو له‌یه‌كه‌م گردبوونه‌وه‌ی هێزێكی تایبه‌ت بۆ پێسپێدراوێكی تایبه‌ت بێته‌ ئه‌ژمار؛ ئه‌و هێزه‌ی له‌لایه‌ن ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان و ڕووسیاوه‌ ڕێبه‌رایه‌تی ده‌كرێت بۆهێنانه‌ئارای ئاگربه‌ستێكی كاتی له‌جه‌رگه‌ی شه‌ڕی ناوخۆی سووریا. به‌ڵام بۆ ئیداره‌كه‌ی ئۆباما، ئێران وه‌ك هیچ كام له‌ وڵاتانی به‌شداربوو نییه‌ و قورسایی تایبه‌تی خۆی هه‌یه‌.

تا هه‌نووكه‌ش واشینگتۆن ئێران وه‌ك ده‌وڵه‌تێكی سه‌ره‌كیی پشتیوانی تیرۆریزم ده‌ناسێت. هه‌روه‌ها به‌رپرسانی ئه‌مریكایی به‌ به‌رده‌وامی پێداگرییان له‌ سه‌ر ئه‌وه‌ كردۆته‌وه‌ كه‌ ئه‌وان له‌ رووی سه‌ربازی و نیزامییه‌وه‌، به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك له‌گه‌ڵ ده‌وڵه‌تی ئێران هاوكاری ناكه‌ن، ئه‌وه‌ش له‌ به‌ر ئه‌وه‌ی كۆماری ئیسلامی ئێران هێزی سه‌ربازی، به‌ مه‌به‌ستی هێشتنه‌وه‌ی سه‌رۆك كۆماری سووریا به‌شار ئه‌سه‌د له‌ ده‌سه‌ڵاتدا، له‌ خاكی ئه‌و وڵاته‌ جێگیڕ كردووه‌ و به‌رده‌وامه‌ له‌ به‌خشینه‌وه‌ی پاره‌ و پڕچه‌ككردنی ئه‌و گرووپانه‌ی له‌لایه‌ن ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانه‌وه‌ وه‌ك گرووپی تیرۆریست ناسراون له‌ ناویشیاندا حه‌ماس و حیزبوڵلا.
به‌رپرسان و كاربه‌ده‌ستانی ئیداره‌ی ئه‌مریكا پێداگری له‌سه‌ر ئه‌وه‌ ده‌كه‌ن كه‌ ئاماده‌بوون و به‌شداری ئێران له‌و وتووێژانه‌دا به‌واتای هاوكاری و هاوئاهه‌نگی دوو وڵاتی ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان و ئێران له‌سه‌ر پرسه‌ نیزامی و سه‌ربازییه‌كان نییه‌.
به‌ڵام سه‌ره‌ڕای ئه‌و لێدوانانه‌ش، دانوستاندنه‌كانی ئاگربه‌ست له‌ ژنێڤ خۆی له‌خۆیدا سروشتی سه‌ربازی و نیزامیان هه‌یه‌ و ده‌توانێت شاندی دانوستاندكاری ئه‌مریكایی بخاته‌ دۆخێكی ناخۆش و نه‌خوازراوی ئه‌وتۆ كه‌ ناچاربن نه‌خشه‌ نیزامییه‌كانی به‌ره‌كانی شه‌ڕ بۆ پێداچوونه‌وه‌ و هه‌ڵسه‌نگاندنی ورد بخه‌نه‌ به‌رده‌م ئه‌ندامانی شاندی نیزامی ئێران یان ته‌نانه‌ت به‌رپرسانی سوپای پاسدارانی ئه‌و وڵاته‌.

به‌رپرسانی به‌شدار له‌و كۆبوونه‌وانه‌ ئه‌و پرسه‌ دێنه‌ گۆڕێ كه‌ ئاگربه‌سته‌كه‌ كام ناوچه‌گه‌لی سووریا له‌خۆبگرێت. هه‌روه‌ها باس له‌وه‌ش ده‌كه‌ن كام له‌ گرووپه‌ چه‌كداره‌كان نه‌كه‌ونه‌ به‌ر هێرش و په‌لاماری نیزامی. جگه‌ له‌وه‌ش به‌دوای گه‌یشتنه‌ ڕێكه‌وتنێك ده‌گه‌رێن له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی چ كرده‌یه‌ك به‌ده‌رچوون و پێشێلكاری ڕێكه‌وتنه‌كه‌ ئه‌ژمار بكرێت و له‌ ئه‌گه‌ری پێشێلكاری له‌و بابه‌ته‌ چۆن و به‌ چ شێوه‌یه‌ك وه‌ڵام بدرێته‌وه‌.

له‌سه‌ر هه‌موو ئه‌م پرس و بابه‌تانه‌، ئێران ڕۆڵ و قسه‌ی كاریگه‌ری ده‌بێت و له‌به‌ر ئه‌وه‌یكه‌ گرووپی پشتیوانی نێوده‌وڵه‌تی سووریا و ئه‌م هێزه‌ خاوه‌ن پێسپێردراوه‌ تایبه‌ته‌ له‌سه‌ر بنه‌مای ڕێكه‌وتنی گشتگیر و هه‌مه‌لایه‌نه‌ به‌ڕێوه‌ده‌برێت، ئێرانیش، وه‌ك هه‌ر وڵاتێكیتری به‌شداربوو، ده‌توانێت مافی ڤیتۆ له‌سه‌ر هه‌ر ئاماده‌كارییه‌ك كه‌ به‌ دڵی نه‌بێت به‌كاربێنێت.
بۆ ئه‌مه‌ش ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان و ئێران ناچار ده‌بن بگه‌نه‌ جۆرێك له‌ سازان.

وته‌بێژی وه‌زاره‌تی ده‌ره‌وه‌ی ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان، جۆن كێربی، ده‌ڵێت:"جێبه‌جێكردنی پلانی ڕاگرتنی شه‌ڕ و نه‌هێشتنی دوژمنایه‌تی پێویستی به‌ به‌شداری و پشتگیری هه‌موو لایه‌نه‌كانی پێوه‌ندیداره‌وه‌ هه‌یه‌؛ ئه‌مه‌ ئێرانیش ده‌گرێته‌وه‌. ئه‌وه‌ش به‌و واتایه‌ نییه‌ كه‌ ئێمه‌ له‌گه‌ڵ ئێران هاوكاری و هه‌ماهه‌نگی ده‌كه‌ین".

كێربی ڕایگه‌یاند كه‌ سه‌ره‌ڕای ئه‌وانه‌ش ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان هێشتاش ئێران وه‌ك فاكتۆر و هێزێكی بڵاوكه‌ره‌وه‌ی ناسه‌قامگیری له‌ سووریا سه‌یر ده‌كات كه‌ ئه‌وه‌ش ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ پشتیوانی ئه‌و وڵاته‌ له‌ ئه‌سه‌د و حیزبوڵلا. به‌ڵام ئاماژه‌ی به‌وه‌شدا كه‌ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان له‌ كۆتایی ساڵی پاره‌وه‌ هاتۆته‌ سه‌ر ئه‌و باوه‌ڕه‌ی كه‌ بۆئه‌وه‌ی ئاشتی بێته‌ ئاراوه‌، "پێویسته‌ هه‌موو لایه‌نه‌كانی پشكدار و خاوه‌ن به‌رژه‌وه‌ندی له‌ دانوستاندنه‌كانی ئاگربه‌ست به‌شداربكرێن: هه‌م ئه‌وانه‌ی كاریگه‌رییان له‌سه‌ر گرووپه‌ چه‌كداره‌كانی ئۆپۆزیسیۆن هه‌یه‌ و هه‌م ئه‌و هێزه‌ چه‌كدارانه‌شی له‌ به‌رژه‌وه‌ندی و بۆ پشتگیری ئه‌سه‌د شه‌ڕ ده‌كه‌ن".

شه‌ڕ و پێكدانانه‌كانی سووریا پێنج ساڵ له‌مه‌و به‌ر و له‌ ئاكامی سه‌ركوتی توند و دڕندانه‌ی ئه‌و خۆپیشاندانانه‌ی كه‌ له‌ زۆربه‌ی شوێنه‌كان ئاشتیخوازانه‌ بوون، له‌لایه‌ن حكومه‌تی سووریاوه‌ ده‌ستیان پێكرد، به‌ڵام زۆری پێنه‌چوو بوونه‌ سه‌رپێچیكاری و یاخیبوونێكی ته‌واو دژی ئه‌سه‌د و جه‌نگی نوێنه‌رایه‌تی له‌ نێوان ڕژێمی ئه‌سه‌دی پشتبه‌ستوو به‌ شیعه‌ و چه‌كدارانی پشتبه‌ستوو به‌ سوننه‌ی به‌ دوای خۆیدا هێنا.

ئه‌و شه‌ڕه‌ بۆته‌ هۆی كوژرانی ٢٥٠٠٠٠ كه‌س و كۆمه‌ڵێك ده‌رهاوێشته‌ی تریشی لێكه‌وتۆته‌وه‌ له‌وانه‌ش خراپترین قه‌یرانی په‌نابه‌رێتی بۆ ئه‌ورووپا له‌وه‌ته‌ی جه‌نگی جیهانی دووه‌م درووست كردووه‌ و ڕێگه‌ی بۆ ده‌وڵه‌تی ئیسلامی خۆشكرووده‌ به‌شێك له‌ خاكی سووریا و عێراق بۆ ده‌وڵه‌ته‌كی خۆی داتاشێت و هه‌روه‌ها هه‌ر دوو زلهێزی ڕووسیا و هاوپه‌یمانی ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ناچاركردووه‌ هه‌ر كامه‌یان به‌جیا له‌ ئاسمانه‌وه‌ بۆمبارانی شوێنه‌كانی مه‌به‌ستی خۆیان بكه‌ن.
هیوا و ئامانجی واشینگتۆن ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئاشتی نێوان حكومه‌تی سووریا و چه‌كداره‌ میانڕه‌وه‌كان ده‌رفه‌تێك بڕه‌خسێنێت بۆئه‌وه‌ی جیهان هه‌موو بیر و هۆشی به‌ ته‌نیا سه‌رقاڵی شكستپێهێنان و له‌ناوبردنی ده‌وڵه‌تی ئیسلامی بێت.

كاربه‌ده‌ستانی ڕۆژئاوایی و به‌رپرسانی عه‌ره‌بی له‌ بۆنه‌ی جۆراوجۆردا باسیان له‌ پلانه‌كانیان كردووه‌ بۆ وه‌ده‌رنانی چه‌كدارانی ده‌وڵه‌تی ئیسلامی له‌ بنكه‌ی سه‌ره‌كییان، واته‌ شاری ڕه‌قه‌ی سووریا، هه‌روه‌ها له‌ شاری گرنگی مووسڵ له‌ عێراق پێش كۆتایی ئه‌مساڵ. به‌ڵام به‌رده‌وامی شه‌ڕ و لێكدانه‌كانی نێوان سووپای سووریا و هێزه‌كانی ئۆپۆزیسیۆنی پشتبه‌ستوو به‌ هاوپه‌یمانان ده‌توانێت ئه‌و هه‌وڵانه‌ ئاڵۆز بكات.

به‌پێی لێدوانه‌كانی كێربی، ئێران بۆ یه‌كه‌م جار له‌ مانگی نۆڤامبه‌ردا له‌ دانوستاندنه‌كانی تایبه‌ت به‌ دیپڵۆماسی سووریا به‌شداریكرد كاتێك ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان و وڵاتانی هاوپه‌یمانی ئه‌ورووپایی و عه‌ره‌بی، به‌ مه‌به‌ستی كۆتاییهێنان به‌و خوێنڕشتن و كاولكارییانه‌، به‌ دوای ستراتیژییه‌تێكی نوێدا ده‌گه‌ڕان. ئێرانییه‌كان هێزه‌كانی سوپای پاسدارانیان له‌ سووریا جێگیركردووه‌ و هه‌روه‌ها فرمانیان به‌ چه‌كدارانی حیزبوڵلا كردووه‌ له‌ به‌ره‌كانی جه‌نگدا پشتیوانی له‌ ئه‌سه‌د بكه‌ن. بیرۆكه‌ی به‌شداریپێكردنی ئێران له‌ دانوستاندنه‌كاندا هه‌وڵێك بوو بۆ ئه‌وه‌ی تا بكرێت به‌شداری لایه‌نه‌ نه‌یار و دژه‌كان فراوانتر بكرێت.

به‌ڵام ئه‌و ستراتیژی ئاگربه‌سته‌ی له‌م دوایانه‌دا له‌ شاری مونیخی ئه‌ڵمانیا داڕێژراوه‌، سنووردار نه‌كراوه‌ و ته‌نیا باس له‌ ئامانجه‌كانی لایه‌نه‌كان له‌مه‌ڕ "ده‌وڵه‌تی گواستنه‌وه‌یی" و یاسای بنه‌ڕه‌تی نوێ و له‌ قۆناغی كۆتاییدا هه‌ڵبژاردن به‌ واتای ئه‌گه‌ری هێشتنه‌وه‌ یان لابردنی ئه‌سه‌د ناكه‌ن، به‌ڵكوو هه‌نگاوی به‌ره‌و پێشتر له‌خۆ ده‌گرێت.

ئه‌و ستراتیژه‌ نوێیه‌ به‌تایبه‌تی ئاماژه‌ به‌ "به‌رپرسانی سه‌ربازی و نیزامی" له‌ چوارچێوه‌ی ئه‌م هێزه‌ خاوه‌ن پێئه‌سپێدراوه‌ تایبه‌ته‌ ده‌كات بۆ ئه‌وه‌ی كۆمه‌ڵێك پرس و بابه‌تی زۆر گرنگیی نیزامی بخه‌نه‌ به‌ر باس و شیكاری: بۆوێنه‌ ئه‌وه‌یكه‌ وڵاتانی هێرشبه‌ر ده‌توانن كوێ و كوێ له‌ سووریا بخه‌نه‌ به‌ر هێرشی خۆیان و كوێش ناتوانن، ده‌توانن په‌لاماری كام گرووپگه‌لی چه‌كداری بده‌ن و كامانه‌ش ناتوانن، وه‌ هه‌روه‌ها چۆن ده‌توانن سه‌رپێچییه‌كان ده‌ستنیشان بكه‌ن و به‌ چ شێوه‌یه‌كیش وه‌ڵامی گونجاویان بده‌نه‌وه‌ و مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ لایه‌نی پێشێلكار بكه‌ن. هه‌ر جۆره‌ ڕێنه‌كه‌وتن و لێكترازانێك نه‌ ته‌نیا ده‌بێته‌ هۆی كۆتاییهێنان به‌ ئاگربه‌سته‌كه‌ به‌ڵكوو مه‌ترسیی پێكدادان و لێكدانی لایه‌نه‌كانی به‌شداربوو خۆشیان زیاتر ده‌كات.
ماوه‌یه‌كی زۆره‌ ڕووسیا، له‌سه‌ر دۆخی سووریا، به‌ دوای هاوكاریی نیزامی نیزیكتردا ده‌گه‌ڕێت و وه‌زیری ده‌ره‌وه‌ی ئه‌و وڵاته‌، سێرگه‌ی لاۆرۆف، له‌ دانیشتنه‌كه‌ی مونیخدا هه‌ر زوو ستایشی ئه‌و ئاراسته‌ نوێیه‌ی له‌ وتووێژه‌كان كرد و به‌ به‌ره‌وپێشچوونێكی گرنگ ناوزه‌دی كرد.

هه‌روه‌ها له‌م ماوه‌یه‌دا، پێنتاگۆن بۆ یه‌كه‌مجار ئاشكرای كرد كه‌ داوای له‌ ڕووسیا كردووه‌ هێرش نه‌كاته‌ سه‌ر ئه‌و ناوچانه‌ی باكووری سووریا كه‌ هێزه‌ تایبه‌ته‌كانی ئه‌مریكایان لێجێگیر كراوه‌ و كاری تێدا ده‌كه‌ن. هه‌ر له‌هه‌مان ڕاگه‌یاندراودا ئاماژه‌ به‌وه‌ش كراوه‌ كه‌ ڕووسیا به‌ ڕێزه‌وه‌ داواكه‌ی ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی په‌سند كردووه‌.
به‌ڵام سكرتێری ڕۆژنامه‌وانی كۆشكی سپی، جۆش ئێرنێست، له‌ ئاخاوتنێكی چاپه‌مه‌نیدا ده‌ڵێت كه‌ به‌ له‌به‌رچاوگرتنی چالاكییه‌ سه‌ربازییه‌كانی ڕووسیا له‌ناو خاكی سووریا، ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان له‌ ئێستادا ئاماده‌ی هاوكاریی نیزامی به‌ربڵاوتر له‌گه‌ڵ ئه‌و وڵاته‌ نییه‌.

ئێرنێست به‌ ڕۆژنامه‌وانانی ڕاگه‌یاند:"چالاكییه‌ سه‌ربازییه‌كانی ڕووسیا له‌ناو خاكی سووریادا دژی چه‌كدارانی ده‌وڵه‌تی ئیسلامی چڕ نه‌كراونه‌ته‌وه‌، به‌ڵكوو زیاتر به‌ مه‌به‌ستی پشتیوانی و له‌سه‌ر پێڕاگرتنی ڕژێمه‌كه‌ی ئه‌سه‌د جێبه‌جێ كراون. ئه‌مه‌ش بۆته‌ هۆی خوێنڕشتن و ئازار و مه‌ینه‌تی بێسنوور بۆ هاوڵاتیانی سووریا و ته‌نیا خزمه‌تی لاوازكردنی ئامانجه‌ سیاسییه‌ ڕاگه‌یاندراوه‌كانی حكومه‌تی ڕووسیا ده‌كه‌ن و هیچیتر".

سكرتێری ڕۆژنامه‌وانی كۆشكی سپی پشبینیكرد له‌ ژنێڤ "هه‌وڵه‌ دیپڵۆماسییه‌كان كاتبه‌ر و هێواش و قورس و ئاڵۆز بن".
له‌كۆتایی ئاخاوتنه‌كه‌یدا ڕایگه‌یاند: "به‌ داخه‌وه‌ ته‌نانه‌ت له‌ كاتێكدا ئه‌و پرۆسه‌یه‌ به‌ هێواشی به‌ره‌و پێشه‌وه‌ هه‌نگاو ده‌نێت، له‌ هه‌مان ده‌مدا، له‌ ئاكامی ته‌قه‌لێككردنی لایه‌نه‌ نه‌یاره‌كان له‌ یه‌كتر، خه‌ڵكانێكی زۆر گیانیان له‌ ده‌ست ده‌ده‌ن و خه‌ڵكانێكی زۆری دیكه‌ش بریندار ده‌بن. هه‌روه‌ها ده‌شبینین هه‌ر ڕۆژه‌ ژماره‌یه‌كی زیاتری خه‌ڵكی سیڤیل بۆ دووركه‌وتنه‌وه‌ له‌ توندوتیژییه‌كان ماڵه‌كانیان جێده‌هێڵن و ئاواره‌ ده‌بن. به‌ داخه‌وه‌، كرداره‌كانی ڕووسیا ته‌نیا و ته‌نیا ده‌كه‌ونه‌ خانه‌ی خزمه‌تكردن به‌ به‌رده‌وامی ئه‌و دۆخه‌".
لینكی سه‌رچاوه‌:

http://www.nytimes.com/aponline/2016/02/18/us/politics/ap-us-tricky-ceasefire.html?_r=0


ئه‌م بابه‌ته 1558 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌

AM:11:38:29/04/2016